صورت قیاس را می‌کند نه ماده قیاس را راجع به اینکه آیا منطقی برای‌ اصلاح ماده هم هست یا نیست ، کوششهایی در عصر جدید شده است به هر حال‌ منطق یعنی آن معیاری که با آن معیار انسان خطاهای خودش را اصلاح می‌کند اگر انسان یک پایگاه آزاد از شرایط عینی و ذهنی و یک پایگاه مستقل در فکر خودش داشته باشد [ در این صورت " منطق " می‌تواند مفهوم داشته‌ باشد ] ضمن اینکه انسان در برخی قسمتها تحت تأثیر شرایط عینی و ذهنی‌ خودش قرار می‌گیرد که این واقعا حقیقت هم هست ، به قول مولوی :

چون تو برگردی و برگردد سرت

خانه را گردنده بیند منظرت

آدمی دور خودش که چرخ بزند خیال می‌کند همه دنیا دارد چرخ می‌زند .

گر تو باشی تنگدل از ملحمه

تنگ بینی جو دنیا را همه

آدمی وقتی اوقاتش تلخ است دنیا را تاریک می‌بیند ، درون خودش تاریک‌ و تنگ است ، دنیا را همین طور می‌بیند .

ور تو خوش باشی به کام دوستان

این جهان بنمایدت چون بوستان

وقتی انسان خودش خوش است دنیا را هم خوش می‌بیند شک ندارد که چنین‌ چیزی هست ولی آیا انسان مقام بالاتری هم دارد که همین را درک می‌کند که‌ من اگر اینجا این را تاریک می‌بینم الان حالم چنین است ، اگر می‌بینم اتاق‌ می‌چرخد می‌فهمم که اشتباه می‌کنم آیا خود این " می‌فهمم اشتباه می‌کنم " نیز تحت تأثیر همین شرایط قرار می‌گیرد یا نمی‌گیرد ؟ اگر