فلسفه تاریخ 1 - مطهری، مرتضی - الصفحة ١٨

آنجا که صحبت از نقطه حساس بود [١] تا اندازه ای می‌شد این حرف شما را درباره آن نقطه حساس ، یعنی آن گردشگاههای تبدل نوعی تاریخ ، گفت‌ این مسأله به هر حال مسأله جداگانه ای است ممکن است شما اساسا نظریه ای‌ در اینجا ابراز بدارید و آن نظریه همین باشد ، بگویید این عاملهای خاصی‌ که اینها ذکر کردند ، همین تبدلهای تدریجی ، تغییرهای تدریجی در همه شؤون‌ زندگی ، یکمرتبه جهش وار تبدیل می‌شود به یک تغییر کیفی ممکن است کسی‌ این نظر را بگوید ، ولی به هر حال این مسأله غیر از آن مسأله است اینکه‌ انسان دنبال این باشد که جامعه تبدل نوعی پیدا می‌کند یک مسأله است ، و اینکه علتش چیست مسأله دیگری است اولی پذیرفتن این مسأله است که اصلا ماهیت جامعه تغییر می‌کند ، بدین معنی که تمام تشکیلات و نظامات جامعه‌ از آن بن گرفته تا رو ، به کلی عوض می‌شود [ و جامعه ] نوع دیگری شمرده‌ می‌شود غیر از نوع اولش ، [ ولی دومی شامل این مسأله نیست ] از نظر مارکسیستها نوع ابزار تولید که تغییر کرد ، نوعیت جامعه نیز عوض می‌شود .
گویا در ذیل بیان " توجیه تاریخ از راه دین " مطلب دیگری را گنجانده‌ که به آن ارتباط ندارد ، یعنی نظریه دیگری درباره تاریخ هست و آن نظریه‌ ادواری بودن تاریخ است که به دین هم ارتباط ندارد این نظریه می‌گوید تاریخ همیشه یک حرکت دوری را طی می‌کند ، حرکت خود را از نقطه ای شروع‌ می‌کند ، بعد دو مرتبه برمی‌گردد به همان نقطه ، توجیه دینی هم نمی‌خواهند بکنند ، توجیه طبیعی می‌خواهند بکنند ، می‌گویند : ابتدا توحش است در توحش ، فکر و فرهنگ و تمدن نیست ولی اراده و قدرت روحی هست در اثر این حالت توحش ، قدرت اجتماعی به وجود می‌آید بعد قدرت ، تمدنی را به‌ وجود می‌آورد بعد که تمدن و فرهنگ به وجود آمد ، به تدریج افکار خیلی‌ عالی و ظریف به وجود می‌آید و هر چه که بشر