این بحث در واقع سه بحث است : تاریخ و علم ، که آیا تاریخ علم است‌ یا علم نیست ؟ تاریخ و مذهب ، که آیا مذهب ( مقصود نیروهای ماوراء الطبیعه است ) عاملی است در تاریخ یا نه ؟ و تاریخ و اخلاق ، که می‌شود مسأله مورخ و ارزشهای اخلاقی و نیز قضاوت که آیا مورخ حق قضاوت اخلاقی‌ دارد یا ندارد این سه بحث از همدیگر جداست ابتدا می‌پردازیم به بحث‌ تاریخ و علم . راجع به این که تاریخ علم است یا علم نیست مسأله را کمی مبهم طرح‌ کرده است این را از چند جهت می‌شود مورد بحث قرار داد یکی این که تاریخ‌ از آن جهت که به انسان مربوط است علم نیست از باب این که علوم طبیعی‌ می‌تواند علم باشد از آن جهت که علم عبارت است از کشف قوانین کلی حاکم‌ بر موضوع آن علم طب می‌تواند علم باشد زیرا می‌توان قوانین کلی حاکم بر بدن انسان را از نظر صحت و مرض به دست آورد فیزیک می‌تواند علم باشد ، گیاه شناسی هم می‌تواند علم باشد ، ولی آنچه را که مربوط به انسان است‌ نمی‌توان تحت ضابطه و قانون کلی در آورد و قهرا