کتاب پر بکنید ، بعد آقای بروجردی می‌شود یک مرد قدیسی که سراسر زندگیش‌ همه خیر است و برکت و فضیلت ، و اگر شما با آقای بروجردی بد باشید حتما آقای بروجردی در زندگی‌اش یک نقاط ضعفی هم دارد ، می‌روید از راستها هم انتخاب می‌کنید ، هیچ هم دروغ نمی‌گویید ، در طول زندگی هشتاد ساله این‌ مرد شما می‌توانید یک عده داستان [ از این نوع ] پیدا بکنید ، همه هم‌ داستانهای راست باشد ، بعد بگویید این آقای بروجردی است ، در صورتی که‌ آقای بروجردی نه این است نه آن ، آقای بروجردی مجموع اینهاست ، یعنی‌ آنی است که هم آن را داشته و هم این را ، ولی وقتی شما می‌خواهید از آقای‌ بروجردی یک چهره خوب ترسیم بکنید آنها را انتخاب می‌کنید ، دروغ هم‌ نگفته اید ، و وقتی می‌خواهید از آقای بروجردی یک چهره بدی رسم کنید ، اینها را انتخاب می‌کنید ، دروغ هم نگفته اید اینهاست که می‌گویند تاریخ‌ را بی‌ارزش کرده ، یعنی شما سراغ هر مورخی در دنیا بروید می‌بینید که در یک قضیه ، تمام وقایع را آنچنان که بوده است ، اعم از آنچه که زشت‌ باشد یا زیبا ، ننوشته ، بلکه انتخاب کرده ، و این انتخاب بر حسب هدفی‌ بوده که از تاریخ نگاری داشته است این جهت است که مسأله ارزش تاریخ‌ مطرح می‌شود ، یعنی تاریخ به معنی تاریخ نگاری ، تاریخهای مکتوب ، چقدر قابل اعتماد است و چقدر قابل اعتماد نیست ، که در همین کتاب [١] هم‌ اولین بحثش درباره ارزش تاریخ است ، هر چند نام نمی‌برد .
مسأله مهمی که باید عرض کنم این است که مسأله " محرک تاریخ " یک‌ مسأله است و مسأله " فلسفه تطور تاریخ " مسأله دیگر معمولا این دو از یکدیگر تفکیک نمی‌شوند می‌دانیم جامعه انسانی تحولات زیادی دارد از قبیل‌ انحطاطها ، ترقیها ، جنگها ، صلحها ، رفاهها ، محرومیتها و امثال اینها یکوقت ما جامعه انسانی را از نظر تنوع ، در تمام طول تاریخ

[١] [ مقصود کتاب لذات فلسفه است ] .