بعد یک تعریف خیلی شیرینی برای تاریخ از بورکهارت نقل می‌کند ، می‌گوید : " تاریخ عبارت است از جدایی از طبیعت در نتیجه بیداری حس آگاهی " .
تاریخ به معنای سرگذشت را جمادات هم دارند ، زمین هم دارد تاریخ به‌ معنای اخص را می‌گویم خیلی تعبیر خوبی است : " جدایی از طبیعت در نتیجه بیداری حس آگاهی ( ١ " . آن وقتی که انسان رسید به مرحله آگاهی ، حسابش از حساب طبیعت جدا شد ابتدا طبیعت به طور خودکار عمل می‌کرد ، انسان هم به طور خودکار ، بعد انسان رسید به آنجا که درگیریهایش با طبیعت به صورت آگاهی در آمد : طبیعت است ، منم در مقابل طبیعت ، من‌ باید بر طبیعت اثر بگذارم ، که اگرچه نویسنده این تعبیر را به کار نبرده‌ : بر نهاد و برابر نهاد و هم نهاد ، یعنی تز و آنتی‌تز و سنتز ، ولی عملا همان است بعد می‌گوید : " دوران کنونی ، این کشمکش را به نحوی انقلابی‌ بسط داده است اینک بشر در صدد درک و نه فقط نفوذ در محیط بلکه در خویشتن است " آن مرحله ، مرحله آگاهی بر محیط و نفوذ در محیط بود اکنون‌ انسان رسیده به مرحله خودآگاهی ، آگاهی از خود و نفوذ در خود ( ( و این‌ به اصطلاح بعد جدیدی به عقل و نیز تاریخ داده است " این هم یک مسأله .
آنگاه می‌گوید : " دگرگونی در دنیای معاصر که رشد آگاهی بشر از خویشتن را در برداشت‌ می‌توان گفت با دکارت آغاز شد " .

[١] همین مرحله است که مرحله عقل و فروکش کردن غریزه است .