بگویند جنبه های معنوی را نیز باید در نظر گرفت بعد این بحث مطرح می‌شود که آیا تاریخ هدف دارد یا هدف ندارد ؟ نمی‌توانند هدف را مشخص نمایند که اگر هدف دارد هدف چیست ؟ لااقل حتی جهت چیست ؟ وقتی می‌گوییم " تکامل " به کدام سو تکامل است ؟ بعضی طرح می‌کنند که آیا تاریخ مبدئی و منتهایی دارد ؟ جایی هست که آخرین حد کمال است ؟ مؤلف به این تعبیر نمی‌گوید ولی بعضی دیگر گفته اند که کمال وجود ندارد تکامل وجود دارد چون‌ کمال یک مفهوم استاتیک است و تکامل یک مفهوم دینامیک تاریخ همین طور رو به کمال است ولی خود کمال وجود ندارد ، یعنی یک مسیر غیر متناهی‌ است حال این مسأله را فعلا طرح نمی‌کنیم .
بسیار خوب ، به قول شما کمال وجود ندارد تکامل وجود دارد ، آیا در خود تکامل ، راه ، مشخص هست که ما بگوییم راه چیست ؟ در این باره هم حرفی‌ ندارند می‌گوید هر دوره که پیش بیاید خودش آنوقت نشان می‌دهد که دوره‌ بعد چیست ، یعنی محتوای تکامل را الان نمی‌توانیم مشخص کنیم حال را نسبت‌ به گذشته می‌توانیم حساب کنیم و مثلا بگوییم آنچه امروز وجود دارد نسبت‌ به گذشته کاملتر است اما الان نمی‌توانیم بگوییم در آینده چه باید باشد تا از امروز کاملتر بشود نمی‌توانیم بگوییم [ آینده ] چیست ، خود آینده وقتی‌ آمد مشخص می‌کند مثل یک قافله که جلویش کاملا تاریک است ، حتی قدم بعد را هم نمی‌داند چیست یکوقت چراغ در دست انسان است ، دو قدم جلوتر را می‌بیند بعد قدمش را می‌گذارد ، و یکوقت هیچ جلویش را نمی‌بیند ، آن قدم‌ را که گذاشت خودش تکامل می‌شود محتوا چیست ؟ محتوا را باید همانوقت‌ برایمان معین کند که چیست ، و این ، درماندن در تفسیر تکامل است [١] .

[١] این ، نظریه این کتاب است که همانطور که تاریخ متکامل می‌شود ، مورخ و نظریات او هم پا به پای تاریخ متکامل می‌شود و به تعبیر صحیحتر فیلسوف تاریخ و نظریاتش هم تدریجا متکامل می‌شود . اشکالی &gt