٦- آيه مى‌فرمايد «وَ لا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ»‌ عصم به قرينه مقام جمع عصمت و به معنى نكاح است، چون «العصمة» در لغت به معنى «المنع» است و زنى كه شوهر مى‌كند ممنوع از ديگران مى‌شود، بنابراين عصمت در اينجا به معنى نكاح و «كوافر» جمع «كافره» و «كفّار» جمع «كافر» است. آيه به اين معنى است كه زنان كافره را نگه نداريد از اينجا معلوم مى‌شود كه ادامه نكاح كافرات جايز نيست و وقتى ادامه نكاح جايز نبود به طريق اولى ابتدا به نكاح جايز نيست چون ابتدا كارش مشكل‌تر است.

٧- آيه مى‌فرمايد: «وَ سْئَلُوا ما أَنْفَقْتُمْ وَ لْيَسْئَلُوا ما أَنْفَقُوا»‌ اگر زنان شما فرار كرده و پيش كفّار بروند هزينه‌ها را بگيريد كما اين كه اگر زنان آنها پيش شما بيايند بايد مخارج و هزينه‌هاى آنها را بدهيد.

شاهد ما در حكم ششم بود كه دلالت آن خوب و مشرك و غير مشرك و دوام و انقطاع نداشته و همه را شامل مى‌شود و در ذيل اين آيه رواياتى هم موجود است.

جواب: سلّمنا كه آيه دلالت دارد ولى آيه مائده بعد از آن نازل شده است، چون حديبيّه سال ششم و فتح مكّه در سال هشتم بوده است و سوره مائده در سال نهم يا دهم نازل شده است، پس آيه مائده اين حكم را تخصيص زده يا نسخ مى‌كند و اين حكم را شامل كتابيه مى‌گرداند.

٧٩ القول فى الكفر (ادامه) ..... ٦/ ١٢/ ٨١

در ذيل اين آيه ١٠ سوره ممتحنه رواياتى داريم كه تأييد مى‌كند جمله‌ «وَ لا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ»‌ اشاره به نكاح است وقتى استدامه جايز نبود ابتداى به طريق اولى جايز نيست.

* ... عن زرارة بن اعين، عن ابى جعفر عليه السلام قال: لا ينبغى نكاح اهل الكتاب قلت جعلت فداك و أين تحريمه؟ قال: قوله: وَ لا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ‌. [١]

اين روايت مرسله را مرحوم طبرسى در مجمع البيان در ذيل آيه سوره مائده نقل مى‌كند:

روى أبو الجارود، عن ابى جعفر عليه السلام انّه منسوخ بقوله تعالى‌ وَ لا تَنْكِحُوا الْمُشْرِكاتِ حَتَّى يُؤْمِنَ‌ و بقوله‌ وَ لا تُمْسِكُوا بِعِصَمِ الْكَوافِرِ‌. [٢]

بر اساس اين روايت، آيه مائده با آيه سوره بقره و با آيه سوره ممتحنه منسوخ شده ولى روايت از نظر سند ضعيف است چون ابى جارود شخص ضعيفى است و حتّى گفته شده است كه يك فرقه انحرافى را به نام جاروديّة پايه‌گذارى كرده پس اين روايت خيلى دلگرم‌كننده نيست.

جواب از آيه: اين آيه دلالتش خوب و از آيه بقره هم بهتر است چون تعبير «كوافر» دارد كه تمام اصناف كفار را شامل است و لكن اشكالش اين است كه به كمك آيه سوره مائده نسبت به اهل كتاب يا تخصيص خورده و يا نسخ شده است بلكه نسخ بهتر است، چون قرآن مى‌فرمايد «الْيَوْمَ أُحِلَّ لَكُمُ الطَّيِّباتُ»‌ يعنى از امروز حلال شد و قبل از نزول آيه حلال نبوده است. امّا اين كه از بعضى از روايات استفاده مى‌شود كه آيه بقره و ممتحنه آيه مائده را نسخ مى‌كند، نمى‌توانيم اين را بپذيريم چون ناسخ بايد متأخر باشد در حالى كه در اينجا منسوخ متأخر است و اگر يك روايت بگويد آيه مائده منسوخ است نمى‌توان اين خبر واحد را قبول كرد. غالب مفسرين سوره مائده را مؤخر مى‌دانند علاوه بر اين آيه غدير هم در اين سوره واقع است و ظاهر اين است كه اين «اليوم» مثل‌ «الْيَوْمَ أَكْمَلْتُ لَكُمْ دِينَكُمْ»‌ و براى زمانى است كه اسلام كامل شده و اين مسأله در اواخر عمر پيامبر صلى الله عليه و آله بود، پس نمى‌توانيم آيه مائده را منسوخ بدانيم.

٣- آيه‌ «وَ مَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَناتِ الْمُؤْمِناتِ فَمِنْ ما مَلَكَتْ أَيْمانُكُمْ مِنْ فَتَياتِكُمُ الْمُؤْمِناتِ».‌ [٣]

كسى كه نمى‌تواند محصنات مؤمنات را تزويج كند- كه به قرينه مقابله منظور حرائر است- و در زحمت شديد است با كنيزان ازدواج كند. پس ظاهر آيه نشان مى‌دهد كه ازدواج با كنيز در حال عادى حرام است.

«عَنَت» به معنى شكستن مجدّد استخوان از همان محلّى كه سابقاً شكسته و كنايه از زحمت شديد است.

در آيه دو بار صفت «مؤمنات» آمده، گرچه وصف مفهوم ندارد ولى در اينجا چون در مقام احتراز بوده داراى مفهوم است و نشان مى‌دهد كه ازدواج كافرات جايز نيست، پس اين آيه دلالت مى‌كند بر اين كه وقتى با كنيز كافر نمى‌شود ازدواج كرد، با حرّه كافره به طريق اولى نمى‌توان ازدواج كرد چون وقتى در كنيز كه شديداً محلّ ابتلا بوده اجازه داده نشده، حرّه كه محل ابتلا نيست به طريق اولى جايز نيست.

جواب: دلالت آيه خوب است چون «مؤمنات» مى‌گويد كه‌

[١] ح ٤، باب ١ از ابواب ما يحرم بالكفر.

[٢] ج ٣، ص ٢٨٠.

[٣] آيه ٢٥، سوره نساء.