اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٣٥ - بلاى بزرگ در طول تاريخ بشر

صورت ظرف دربسته‌اى در مى‌آيد كه نه محتواى فاسد را مى‌توان از آن بيرون كرد و نه محتواى صحيح را وارد آن ساخت، اين نتيجه‌ «تكبّر» و «جبّاريّت» است كه در واقع صفت دوم نيز از صفت اوّل متولّد مى‌شود؛ زيرا «جبّار» در اين گونه موارد به معنى كسى است كه از روى خشم و عضب، مخالفان خود را مى‌زند و مى‌كشد و نابود مى‌كند و پيرو فرمان عقل نيست، و به تعبير ديگر كسى است كه به خاطر خودمحورى و خود بزرگ‌بينى، ديگران را مجبور به پيروى از خود مى‌كند (بنابراين جبّاريّت ثمره شوم تكبّر است).

البتّه اين واژه (جبّار) گاهى بر خداوند اطلاق مى‌شود كه مفهوم ديگرى دارد و به معنى شخص جبران كننده نقايص و اصلاح كننده شكستگى‌ها و كاستى‌هاست.

در دهمين آيه‌ به يك اصل كلّى اشاره شده است كه مخصوص به گروه معيّنى نيست و آن اينكه هنگامى كه كافران را به كنار دوزخ مى‌برند: «به آنها گفته مى‌شود از درهاى جهنّم وارد شويد و جاودانه در آن بمانيد» سپس مى‌افزايد: «چه بد جايگاهى است جايگاه متكبّران!»، (قِيلَ ادْخُلُوا ابْوَابَ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ). [١]

شبيه همين معنى در آيات متعدّد ديگرى نيز آمده است، از جمله در آيه ٦٠ سوره زمر مى‌خوانيم: «الَيْسَ فِى جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْمُتَكَبِّرِينَ؛ آيا در جهنّم جايگاه خاصّى براى متكبّران نيست؟!»

اين نكته قابل توجّه است كه از ميان تمام صفات رذيله دوزخيان، تكيه بر تكبّر آنها شده است و اين نشان مى‌دهد تا چه حدّ اين صفت رذيله در سقوط و بدبختى انسان مؤثّر است، تا آنجا كه انسان را به دوزخ مى‌كشاند و در دوزخ نيز جايگاه ويژه‌اى كه عذابى سخت‌تر و دردناكتر دارد براى او مهيّا مى‌سازد.

اين نكته نيز شايان دقّت است كه‌ «مَثْوى‌» از مادّه‌ «ثَوى» به معنى قرارگاه و محلّ استقرار و يا اقامت توأم با استمرار است، اشاره به اينكه آنها خلاصى از دوزخ ندارند.

[١]-/ زمر، ٧٢