«اذِلَّةٍ» جمع‌ «ذلول» و «ذليل» از مادّه‌ «ذُلّ» (بر وزن حُرّ) در اصل به معنى نرمى و ملايمت و تسليم است در حالى كه‌ «اعِزَّة» جمع‌ «عزيز» از مادّه‌ «عزة» به معنى شدّت است، حيوانات رام را «ذلول» مى‌گويند چون ملايم و تسليمند و «تذليل» در آيه‌ ذُلِّلَتْ قُطُوفُهَا تَذْلِيلًا اشاره به سهولت چيدن ميوه‌هاى بهشتى است.

گاه ذلّت در مواردى به كار مى‌رود كه معنى منفى دارد و آن در جايى است كه از سوى غير به انسان تحميل مى‌شود وگرنه در مادّه اين لغت مفهوم منفى ذاتاً وجود ندارد (دقّت كنيد).

به هر حال آيه فوق دليل روشنى بر اهمّيّت تواضع و عظمت مقام متواضعين است، تواضعى كه از درون جان انسان برخيزد و براى احترام به مؤمنى از مؤمنان و بنده‌اى از بندگان خدا باشد.

***

در دومين آيه‌ باز اشاره به اوصاف برجسته و فضائل اخلاقى گروهى از بندگان خاصّ خداست كه در طىّ آيات سوره فرقان از آيه ٦٣ تا آيه ٧٤ دوازده فضيلت بزرگ براى آنها ذكر شده است و جالب اينكه نخستين آنها همان صفت تواضع است، اين نشان مى‌دهد همان گونه كه‌ «تكبّر» خطرناك‌ترين رذايل است، تواضع مهمترين يا از مهمترين فضائل مى‌باشد، مى‌فرمايد:

«بندگان خاص خداوند رحمان كسانى هستند كه با آرامش و بى تكبّر بر زمين راه مى‌روند» (وَ عِبَادُ الرَّحْمنِ الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْارْضِ هَوْناً).

«هون» مصدر است و به معنى نرمى و آرامش و تواضع است و استعمال مصدر در معنى اسم فاعل در اينجا به خاطر تأكيد است، يعنى آنها چنان آرام و متواضعند كه گويى عين تواضع شده‌اند و به همين دليل در ادامه آيه مى‌فرمايد: «وَ اذَا خَاطَبَهُمُ الْجَاهِلُونَ قَالُوا سَلَاماً؛ و هنگامى كه جاهلان آنها را مخاطب سازند (و سخنان نابخردانه گويند)، به آنها سلام مى‌گويند (و با بى اعتنايى و بزرگوارى مى‌گذرند)».

و در آيه بعد از آن سخن از تواضع آنها در برابر ذات پاك خداست مى‌فرمايد:

«وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّداً وَ قِيَاماً؛ آنها كسانى هستند كه شبانگاه براى پروردگارشان‌