اندازه‌اى قرار داده است»، (وَ مَنْ يَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ انَّ اللَّهَ بَالِغُ امْرِهِ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَىْ‌ءٍ قَدْراً). [١]

در واقع خداوند وعده قطعى به همه متوكّلان داده كه مشكلات آنها را حل كند.

سپس به ذكر دليل آن پرداخته، مى‌فرمايد: «زيرا خداوند بر هر چيز تواناست» بديهى است چنين كسى مى‌تواند به تمام وعده‌هاى خود جامه عمل بپوشاند و مشكلات را هر قدر سنگين و سخت باشد با اراده و فرمان خود بگشايد.

جمله‌ قَدْ جَعَلَ اللَّهُ لِكُلِّ شَىْ‌ءٍ قَدْراً ممكن است پاسخ به اين سؤال باشد كه چرا گاهى نهايت توكّل را بر ذات پاك او داريم ولى پيروزيها به تأخير مى‌افتد؟

قرآن به اين سؤال چنين پاسخ مى‌گويد: «شما از مصالح امور آگاه نيستيد هر چيز حسابى دارد، و هر كار زمانى را مى‌طلبد، و هر پديده‌اى در ظرف ويژه خود مطلوب است به همين دليل به مقتضاى‌ «الْامُورُ مَرْهُونَةٌ بِاوْقَاتِهَا» گاه مصلحت در اين است كه نتيجه به تأخير افتد، بنابراين شتابزدگى و عجله در اين گونه امور روا نيست.

شبيه همين معنى در آيه ١٦٠ سوره آل عمران آمده است كه پيروزى و شكست را از سوى خدا مى‌شمرد و مى‌گويد توكّل بر خدا راه وصول مؤمنان به پيروزى است: «انْ يَنْصُرْكُمُ اللَّهُ فَلَا غَالِبَ لَكُمْ وَ انْ يَخْذُلْكُمْ فَمَنْ ذَاالَّذِى يَنْصُرُكُمْ مِنْ بَعْدِهِ وَ عَلَى اللَّهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ؛ اگر خداوند شما را يارى كند هيچ كس بر شما غالب نخواهد شد، و اگر دست از يارى شما بردارد، كيست كه بعد از او شما را يارى كند؟! و مؤمنان بايد تنها بر خدا توكّل كنند»!

***

نتيجه نهايى‌

آيات بالا كه در آن از قديمترين انبياى الهى شروع مى‌شود و به پيامبر اسلام صلى الله عليه و آله ختم مى‌گردد بازتاب مسئله توكّل را در زندگى انسانها و جهاد پيامبران و پيروزى بر مشكلات از جهات مختلف روشن مى‌سازد و نشان مى‌دهد تا چه حد اين فضيلت اخلاقى كارساز و نقطه مقابل آن يعنى عدم اعتماد بر پروردگار تا چه حد مايه سقوط فرد و

[١]-/ طلاق، ٣