اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٧٦ - ١- تعريف تواضع

اعتنايى مى‌گذرند)». [١]

اين سخن را با حديثى كه از حضرت مسيح عليه السلام نقل شده است پايان مى‌دهيم. فرمود:

«بِالتَّوَاضُعِ تَعْمُرُ الْحِكْمَةَ لَابِالتَّكَبُّرِ، كَذَلِكَ فِى السَّهْلِ يَنْبُتُ الزَّرْعَ لَافِى الْجَبَلِ!؛ به وسيله تواضع، مزرعه علم و دانش آباد مى‌شود نه با تكبّر، همان گونه كه زراعت در زمين نرم و هموار مى‌رويد نه بر روى كوه!». [٢]

كوتاه سخن اينكه: تواضع هم در زندگى علمى و فرهنگى انسان اثر مى‌گذارد (چرا كه افراد متكبّر به خاطر تكبّرشان از رسيدن به حق محجوبند) و هم در زندگى اجتماعى (چرا كه افراد متواضع از محبوبيّت فوق‌العاده‌اى در اجتماع بهره مى‌گيرند و همه مردم براى آنها احترام خاصّى قائلند) و هم در رابطه انسان با خدا مؤثّر است چرا كه روح عبادت، تواضع و كليد قبولى آن فروتنى است.

در مورد نشانه‌هاى تواضع نيز روايات جالبى در منابع اسلامى وارد شده است، در حديثى از امام على بن ابى طالب عليه السلام مى‌خوانيم: «ثَلَاثٌ هُنَّ رَأْسُ التَّوَاضُعِ: انْ يَبْدَءَ بِالسَّلَامِ مَنْ لَقِيَهُ، وَ يَرْضَى بِالدُّونِ مِنْ شَرَفِ الَمجْلِسِ، وَ يَكْرَهُ الرِّيَا وَ السُّمْعَةَ؛ سه چيز است كه سرآغاز تواضع است: نخست اينكه انسان هر كس را ببيند ابتدا به او سلام كند و در پايين مجلس بنشيند و تظاهر و ريا و سمعه را ناخوش دارد». [٣]

در بعضى از روايات نشانه‌هاى ديگرى نيز بر آن افزوده شده است، از جمله: ترك‌ «مراء» و «جدال» يعنى انسان به خاطر برترى‌جويى با ديگرى بحث نكند و ديگر عدم علاقه به اينكه مردم او را بستايند. [٤]

١- تعريف تواضع‌

«تواضع» از مادّه‌ «وضع» در اصل به معنى فرونهادن است، اين تعبير در مورد زنان باردار كه مولود خود را به دنيا مى‌آورند به عنوان‌ وضع حمل‌ گفته مى‌شود و در مورد

[١]-/ بحارالانوار، جلد ٧٢، صفحه ١٢١

[٢]-/ همان مدرك، جلد ٢، صفحه ٦٢

[٣]-/ كنزالعمّال، حديث ٨٥٠٦

[٤]-/ اصول كافى، جلد ٢، صفحه ١٢٢، حديث ٦