در حديث ديگرى از امام باقر عليه السلام مى‌خوانيم: «التَّوَاضُعُ الرِّضَا بِالَمجْلِسِ دُونَ شَرَفِهِ وَ انْ تُسَلِّمَ عَلَى مَنْ لَقِيتَ وَ انْ تَتْرُكَ الْمِرَاءَ وَ انْ كُنْتَ مُحِقّاً؛ تواضع آن است كه به كمتر از جايگاه شايسته خود در مجلس قانع باشى و هرگاه كسى را ملاقات كردى در سلام پيشى بگيرى و جرّ و بحث را رها كنى هر چند حق با تو باشد». [١]

حقيقت اين است كه تعريف تواضع از نشانه‌هاى آن جدا نيست؛ چرا كه يكى از بهترين راه‌هاى تعريف يك موضوع، ذكر نشانه‌هاى گوناگون آن است (دقّت كنيد.)

***

٢- تواضع و كرامت انسان!

معمولًا در اين گونه مباحث بعضى راه افراط را در پيش مى‌گيرند و بعضى راه تفريط، مثلًا بعضى تصوّر مى‌كنند حقيقت تواضع آن است كه انسان خود را در برابر مردم خوار و بى مقدار كند و اعمالى انجام دهد كه از نظر مردم بيفتد و نسبت به او سوء ظنّ پيدا كنند، آن گونه كه در حالت بعضى از صوفيّه نقل شده است كه هنگامى كه در يك منطقه به خوش‌نامى معروف مى‌شدند مرتكب اعمال زشت و قبيحى مى‌شدند تا از نظر بيفتند، مثلًا به بى بند و بارى در عبادات و خيانت در امانت مردم معروف شوند و مردم آنها را رها كنند و شايد اين كار را نوعى تواضع و رياضت نفس مى‌پنداشتند.

اسلام اجازه نمى‌دهد كسى به نام تواضع، خود را تحقير كند و در نظرها سبك و موهون سازد و كرامت انسانى خويش را پايمال كند، مهم اين است كه در عين تواضع، شخصيّت اجتماعى انسان ضايع نشود و خوار و ذليل و بى مقدار نگردد. اگر تواضع به صورت صحيح انجام شود نه تنها چنين اثرى نخواهد داشت بلكه به عكس ارزش او در جامعه بالاتر مى‌رود. به همين دليل در روايات اسلامى از اميرمؤمنان على عليه السلام آمده:

«بِالتَّوَاضُعِ تَكُونُ الرَّفْعَةُ؛ تواضع انسان را بالا مى‌برد!» [٢]

مرحوم‌ «فيض كاشانى»- رضوان اللَّه عليه- تحت عنوان‌ غَايَةُ الرِّيَاضَةِ فِى خُلْقِ‌

[١]-/ بحارالانوار، جلد ٧٥، صفحه ١٧٦

[٢]-/ فهرست موضوعى غرر الحكم، جلد ٧، صفحه ٤٠٥ (چاپ دانشگاه تهران)