اخلاق در قرآن - مكارم شيرازى، ناصر - الصفحة ٧٢ - تواضع و فروتنى

سجده و قيام مى‌كنند (و به بندگى و عبادت مى‌پردازند)».

«راغب» در كتاب‌ «مفردات» مى‌گويد: «هون» دو معنى دارد يكى از آنها خضوع و نرمشى است كه از درون جان انسان بجوشد كه اين شايسته ستايش است (سپس به آيه مورد بحث اشاره مى‌كند) و در حديث نبوى آمده است‌ الْمُؤْمِنُ هَيِّنٌ لَيِّنٌ. [١] دوم خضوع و تذلّلى است كه از سوى ديگرى بر انسان تحميل شود و او را خوار كند.

ناگفته پيداست كه منظور از الَّذِينَ يَمْشُونَ عَلَى الْارْضِ هَوْناً اين نيست كه فقط راه رفتن آنها متواضعانه است، بلكه منظور نفى هرگونه كبر و خودخواهى است كه در تمام اعمال انسان و حتّى در كيفيّت راه رفتن كه ساده‌ترين كار است آشكار مى‌شود، زيرا ملكات اخلاقى هميشه خود را در لابه‌لاى گفتار و حركات انسان نشان مى‌دهند تا آنجا كه در بسيارى از مواقع از چگونگى راه رفتن انسان مى‌توان به بسيارى از صفات اخلاقى او راه برد.

آرى‌ عِبَادُ الرَّحْمنِ‌ (بندگان خاص خدا) نخستين نشانشان همان تواضع است، تواضعى كه در تمام ذرّات وجودشان نفوذ كرده و حتّى در راه رفتن آنها آشكار است و اگر مى‌بينيم خداوند در آيه ٣٧ سوره اسراء به پيامبرش دستور مى‌دهد «وَ لَاتَمْشِ فِى الْارْضِ مَرَحاً؛ روى زمين با تكبّر راه مرو» منظور فقط راه رفتن نيست بلكه هدف، تواضع در همه كار است كه نشانه بندگى و عبوديّت خداست.

در سوّمين آيه‌ روى سخن رابه پيامبر صلى الله عليه و آله كرده، مى‌فرمايد: «بال و پر خود را براى مؤمنانى كه از تو پيروى مى‌كنند پايين بياور و (تواضع و محبّت كن)؛ وَاخْفِضْ جَنَاحَكَ لِمَنِ اتَّبَعَكَ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ»

«خَفْض» بر وزن‌ «خشم» در اصل به معنى پايين آوردن است و «جناح» به معنى بال مى‌باشد. بنابراين‌ «وَ اخَفْض جَناح» كنايه از تواضع آميخته با محبّت است، همان گونه كه پرندگان هرگاه مى‌خواهند به جوجه‌هاى خود اظهار محبّت كنند بال و پر خود مى‌گسترانند و آنها را زير بال و پر مى‌گيرند تا هم در برابر حوادث احتمالى مصون بمانند

[١]-/ كنزالعمّال، حديث ٦٩٠