كرد. حال آيا اين مؤمن همان فردى است كه موسى را قبلاً از نقشه قتل او آگاه ساخته بود يا نه؟ چيزى در اين مورد در دست نيست ودر هر حال ايمان او وآسيه كه در مركز فساد وآلودگى زندگى مى كردند،تحقق بخش گفتار خداست كه مى فرمايد: (وَيُخْرِجُ الحَىَّ مِنَ المَيِّتِ) (روم/١٩).و اين خود مى رساند عامل وراثت ومحيط، اختيار وآزادى را از انسان سلب نمى كند و اينكه برخى از روانشناسان شخصيت انسان را معلول عوامل سه گانه:وراثت، فرهنگ ومحيط خلاصه مى كنند، بايد به معنى مقتضى تفسير كرد ونه علّت تامّه.به گواه اينكه اين افراد با ديگر فراعنه از هر نظر همسان بودند، امّا توانستند بر اين عوامل پيروز شوند وآثار آنها را خنثى كنند.

ى ـ نكات آموزنده در سخنان مؤمن آل فرعون

از آيات ياد شده نكاتى استفاده مى شود كه ياد آور مى شويم:

١ـ از نظر عقل وخرد، انسان براى حفظ جان ومال خود مى تواند به كفر تظاهر كند وايمان خود را پنهان دارد. اين همان تقيه است كه در ديگر آيات قرآن وارد شده است ومؤمن آل فرعون با استفاده از همين شيوه، به يارى موسى برخاست وشايد اگر تذكرات او نبود، چه بسا فرعون نقشه خود را عملى مى كرد، و اينكه در گذشته گفتيم قتل موسى مورد اتفاق مشاوران فرعون نبود، شاهد و دليل آن، همين گفتگوى مؤمن آل فرعون در مجلس مشورتى بود.

٢ـ او به صورت خير خواهى، بدون اينكه فرعون را ناحق وطرف مقابل را حق قلمداد كند، شروع به سخن نمود وجريان دعوت موسى را به صورت شك وترديد مطرح كرد وگفت: ( وَ إنْ يَكُ كاذِباً فَعَلَيْهِ كَذِبُهُ وَإنْ يَكُ صادِقاً يُصِبْكُمْ بَعْضُ الّذى يَعِدكُمْ).

همان گونه كه مى نگريم او احتمال دروغگو بودن موسى را نخست واحتمال راستگويى او را در درجه بعد ياد آور شد تا عواطف فرعون را به سخن خود جلب