فرهنگ عقايد و مذاهب اسلامى - سبحانی، علیرضا - الصفحة ٩٣ - اعتقاد به الوهيت و ربوبيت عنصر مقوم عبادت است

خود نمى گيرد. اكنون بايد ديد اين عنصر چيست وآن مقومى كه حتماً در صدق عبادت لازم است، چگونه است.

راه دستيابى براين مقوم وعنصر لازم، بررسى عقيده موحدان ومشركان به هنگام خضوع در برابرخدا وبتهاست،چيزى كه هست، يكى عبادت حق است وديگرى عبادت باطل.

در بررسى وضع اعتقادى موحدان، همگى براين نكته اذعان داريم كه يك موحد، پيش از قيام به عبادت، طرف را خدا مى داند، و او را ربّ العالمين ميانديشد،وسر نوشت خود را در دست وى مى داند. او باتوجه به اين امور، وتوصيف طرف به الوهيت وربوبيت، واينكه سرنوشت من در دست اوست، به خضوع در برابر او وستايش وى مى پردازد.

ازاين تحليل به دست مى آيد كه در كنار خضوع،مقوم ديگرى وجود دارد وآن اينكه خاضع وستايشگر ، طرف را «إله » «خدا »، «رب» ومدير ومدبر جهان وسر رشته دار زندگى خويش مى داند وازاين جهت، در برابر او خضوع مى كند و به ستايش لسانى او مى پردازد، و در حد يكسان شدن با خاك، در پيشگاه او فروتنى ميكند.اگر چنين اعتقادى را از موحد بگيريم، كارهاى زبانى و عملى او رنگ پرستش به خود نمى گيرد.

در باره مشركان عين همين نظر حاكم است.آنان در برابر بتها خضوع مى كردند، ولى بتها را موجود ى ساده نمى پنداشتند،بلكه معتقد بودند كه آنها بهره اى از خدائى دارند، وبه اصطلاح آنها را خداى كوچك مى ناميدند و سرانجام همگى آنها را رب و كار گردان بخشى از امور جهان مى انگاشتند و لاأقل مى گفتند كه خشكسالى و فراوانى باران در دست آنهاست، وبه گونه اى سر نوشت خود را ولو در يك محدوده كوچك از نظر مغفرت و شفاعت و سعادت اخروى در دست