[يكى از حاضران:] اگر يادتان باشد، در جلسه پيش فرموديد كه در صدر اسلام منافقين در مدينه نمى‌توانستند به زودى به اسلام روى بياورند و داخل عده مسلمين بشوند. ميدانهاى آزمايش براى آنها وجود داشته است؟

در دوران مكه عرض كردم. همين امشب هم تكيه كردم كه در دوران مكه بود. در دوران مكه قصه‌ «يدخلون فى دين اللّه افواجا» در كار نبود.

البته در اوايل دوران مدينه تا حدى قابل رعايت بود. از موقعى كه اسلام و نهضت اسلامى به شرايطى رسيد كه دچار گسترش سريع شد، ديگر امكان اين آزمايشها براى نهضت فراهم نشد. گسترش سريع به اين معنا كه اسلام در حالى بود كه بايد بتواند از نظر نظامى از خودش دفاع كند. مرز خودبخود پيش مى‌رفت و نمى‌شد آن را متوقف كرد. يعنى نهضت داشت گسترش پيدا مى‌كرد. عده معدودى، مثل پيغمبر و معدودى كه كارگردان اصلى بودند، نيروهاى محدودى داشتند. آنها در درجه اول بايد در مقابل دشمن هجومگر، كيان خودشان را حفظ مى‌كردند. در درجه دوم مى‌توانستند به تصفيه داخلى بپردازند. آن مقدار كه پيغمبر اسلام در تربيت داخلى مسلمانها در آن سالهاى اخير مدينه كوشش كرد عجيب است. براى اينكه واقعا در شرايط آن روز كوشش براى تربيت مسلمانها