جدايى ايجاد نمى‌كند. اصول در همه آنها يكى است. در بحث از خاتميت پيغمبر اسلام به تفصيل دراين‌باره صحبت كرديم كه اين امر عبارت است از يك نوع بالا آمدن سطح، آن هم بالا آمدنى كه از نظر دينى، بعد از آن، سطح بالاتر اصلا معنا ندارد. نه اينكه احكام و خصوصيات و كيفيت اجراى احكام ثابت خواهد بود، بلكه دين ثابت خواهد بود. خيلى فرق است بين اينكه دين ثابت باشد يا حكمى ثابت باشد. گفتيم ممكن است موضوع قسمتى از احكام در زمانهاى بعدى تغيير كند. وقتى موضوع تغيير كرد، حكم هم تغيير مى‌كند. حكم جاودانى است اما موضوع جاودانى نيست. مثلا، در قرآن كريم داريم كه مشروبات الكلى حرام است. اين قانون ثابت است. اما اگر يك روزى در دنيا اصلا مشروبات الكلى ساخته نشد، آيا اين قانون باز هم مصرف دارد؟ نه! اينجا قانون از مصرف مى‌افتد نه اينكه از بين برود. گفتيم اصلا همه نسخها از همين قبيل است؛ يعنى موضوع قانون تمام مى‌شود. اگر همان موضوع دوباره بيايد، باز همان قانون مى‌آيد. به همين جهت گرچه‌ «حلال محمد حلال الى يوم القيامة و حرام محمد حرام الى يوم القيامة»، اما درعين‌حال ممكن است دوران موضوع برخى از قوانين بگذرد و منتفى شود. به اين مى‌گوييم سالبه به انتفاء موضوع. اين امر هيچ منافاتى با ابديت و خاتميت هم ندارد. اين بحث از نظر اسلام‌شناسى علمى و عملى، بحث بسيار دقيق و حساس و ارزنده‌اى است كه بايد بسى مورد توجه قرار بگيرد، گرچه تا كنون به اندازه كافى مورد توجه قرار نگرفته است. علل و عوامل اين عدم توجه هم‌