زمان ابو بكر را مطالعه كنيد. جنگهاى «ردّه» را مطالعه كنيد. يعنى جنگهاى كسانى كه بلافاصله پس از رحلت حضرت پيغمبر از اسلام سرپيچى كردند. اين خصلت يك نهضت انقلابى مسلح است. نهضت انقلابى مسلح خودبخود عده‌اى را با زور سلاح منقاد مى‌كند. حال، آيا بايد نهضتها انقلابى باشد و مسلح نباشد؟ اين سؤالى است كه امروز به آن در دنيا پاسخ مثبت داده نمى‌شود. آيا انقلاب اصلا بايد يك نهضت رفرم آرام باشد كه يك متر را در يك قرن طى كند؟ اينها مسائلى است كه از نظر اجتماعى مطرح است. خوشبختانه ما در عصرى هستيم كه اين مسائل معنى دارد.

اگر اين مسائل را در صد سال پيش يا حتى در پنجاه سال پيش در دنيا مطرح مى‌كرديم واقعا فهمش مشكل بود. خوشبختانه ما الان در عصرى اين سؤالات را مطرح مى‌كنيم كه زمينه فهمش، كليد فهمش، برحسب مطالعات عميق اجتماعى كه در دنيا شده، آماده است.

[يكى از حاضران:] چه‌چيز باعث شده پيامبر قبل از رحلتشان آن وصيت‌نامه را انشا كنند؟

براى اينكه پيغمبر اكرم دائما مى‌كوشيدند هر سنگى را كه براى زيربناى آينده جامعه با زمامدارى مولا مى‌گذارد در مناسبترين شرايط باشد. پيغمبر همواره در پى مناسبترين شرايط مى‌گشت.

توضيحى عرض مى‌كنم. به اين آيه كريمه توجه كنيد: «يا ايّها الرسول بلّغ ما انزل اليك من ربك و ان لم تفعل فما بلّغت رسالته و اللّه يعصمك من‌