متبحِّر افضل المتأخّرين نصير الملّة و الدّين‌ [١]- قدّس اللّه نفسه الزكيّة- و بسيارى از [قسمتهاى‌] كتاب «احياء العلوم» [٢] «غزالى» [٣]- و اين نحو تأليف علمى را در تصفيه اخلاق و تهذيب باطن تأثيرى بسزا نيست، اگر نگوييم اصلًا و رأساً نيست- و يا از قبيل تاريخ الأخلاق است- به اصطلاح نويسنده- كه مشتمل بر قصص و حكايات و امثال و وقايع است، كه صَرف وقت در آن انسان را از مقصد اصلى بازمى‌دارد.

كتاب «احياء العلوم» كه تمام فضلاء او را به مدح و ثنا ياد مى‌كنند و او را بدء و ختم علم اخلاق مى‌پندارند [٤]، به نظر نويسنده در اصلاح اخلاق و قلع ماده‌

[١] محمّد بن محمّد بن حسن مشهور به خواجه نصير الدّين طوسى، از أساطين علم و حكمت و رياضى بوده، و بسيارى از بزرگان و صاحبان مكارم، او را ستوده‌اند. وى در ١١ جمادى الأولى سال ٥٩٧ هجرى در طوس به دنيا آمده، و در روز عيد غدير سال ٦٧٢ هجرى، رخت جان به سراى آخرت كشيده و در كاظمين به خاك سپرده شده است.

او را تأليفات بى‌شمارى است در فنون گوناگون حكمت، كلام، رياضيّات، هيأت، نجوم و اخلاق كه از آن ميان مشهورترين آنها عبارتند از: شرح الاشارات ابن سينا، تجريد الاعتقاد، تحرير اقليدس، أخلاق ناصري و أوصاف الأشراف. (الكُنى و الألقاب، ج ٣، ص ٢٥١).

[٢] إحياءُ علوم الدّين، كتابى است در اخلاق اسلامى تأليف شيخ أبو حامد محمّد غزالى (متولّد ٤٥٠ هجرى و متوفّى ٥٠٥ يا ٥٠٧ هجرى). اين كتاب از مهمّترين و مبسوطترين آثار تأليف شده در علم اخلاق است، تا جايى كه بسيارى از كتب اخلاقى نوشته شده بعد از آن، به خوشه‌چينى از اين كتاب پرداخته‌اند، و احياء العلوم بارها به طبع رسيده است.

(ريحانة الأدب، محمّد على خيابانى، ج ٤، ص ٢٣٨).

[٣] أبو حامد محمّد بن محمّد بن احمد، مُلَقّب به حجة الاسلام و مشهور به غزالى، از أعاظم فُقهاى شافعيّه بوده كه در سال ٤٥٠ هجرى در غزاله از توابع طوس به دنيا آمده و در همان شهر در سال ٥٠٥ يا ٥٠٧ هجرى از دنيا رفته است. وى در سال ٤٨٤ هجرى به مُدرّسى مدرسه نظاميّه بغداد منصوب شد. او را تأليفات بسيارى است كه در غالب آنها، مُبتكر بوده است، و از آن ميان مشهورتر آنها احياء العلوم در اخلاق و الوجيز در فقه شافعى مى‌باشد. (ريحانة الأدب، ج ٤، ص ٢٣٧).

[٤] مراجعه شود به: تعريف الاحياء بفضائل الإحياء، چاپ شده ملحق به احياء العلوم، ج ٥، ص ٥ و ٧.