شرح حديث« جنود عقل و جهل» - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٤٧ - تنبيه شريف و تحقيق لطيف بيان تفاوت بين ادبار عقل و جهل است

جلوه نور عقل كلّ آنها سراسرِ طبيعت را مقهور حكم خود فرموده و ليله عالم طبيعت، از اوّل آن تا مطلع فجر يوم القيامة، براى آنها ليله قدر است و در جميع اين ليله، در سلامت از تصرف دست ابليس و دام آن- كه طبيعت و شئون آن است- مى‌باشند؛ «سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ» [١]. از اين جهت، درباره آنها

«جُزْنا وَ هِيَ خامِدَةٌ»

است، و درباره مؤمن‌

«فَقَدْ أطْفَأ نُورُكَ لَهَبِي»

وارد است.

و بالجمله، ورود عقل به عالم طبيعت، ورود با سلامت يا قريب به سلامت است و براى اطاعت امر و انفاذ حكم است؛ و براى عقل كل، رؤيت جمال جميل در مرآت تفصيلى است و بسط توحيد در تكثير است و برگرداندن حكم تكثير به توحيد است. از اين جهت، فلاح مطلق و مطلق فلاح، در قول‌ «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» است‌

« قُولُوا: لا إلهَ إلّا اللّهُ تُفْلِحُوا» [٢]، منتهى‌ آن كه، از براى حقايق توحيد و قول‌ «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» مدارج و مراتبى است كثيره، بلكه به عَدَدِ أنفاس خلايق. پس در توحيد مطلق، كه‌ «لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ» كُمَّل است، فلاح مطلق است كه رستگارى از كثرت- كه اصل شجره خبيثه است- مى‌باشد، و اين كلمه در اين حال موازن با هيچ چيز نيست؛ چنانچه در روايات شريفه وارد شده. [٣]

و در توحيدات مقيّده، كه توحيد اهل ايمان و متوسّطين است، فلاح مقيد است و سلامتى آنها نيز، سلامتى مقيد است.

و اين كه اهل توحيدِ كامل را از دار طبيعت احتراز و فرار بود؛ چنانچه از

[١] شب قدر، سلام است تا طلوع فجر. (قدر/ ٥).

[٢] چنانكه در حديث نبوى وارد است كه:

«قُولُوا: لا إلهَ إلّا اللّهُ تُفْلِحُوا»

يعنى: بگوييد كه جز خداوند، الهى نيست تا رستگار شويد.

(مسند أحمد بن حنبل، ج ٣، ص ٤٩٢؛ السُّنَن الكُبرى، بيهقى، ج ٦، ص ٢١).

[٣] توحيد صدوق (ره)، ص ١٨، باب ثواب المُوحّدين، أحاديث ٣- ٢- ١.