شرح حديث« جنود عقل و جهل» - الخميني، السيد روح الله - الصفحة ٢٣ - مقاله دوّم در بيان شمّهاى از حقيقت عقل و جهل و بيان مراد حديث شريف

بحَمد اللّه و حُسن عنايته- به وجهى مناسبِ مسلكِ اهل معارف و اصحاب قلوب، اثبات حدوث زمانى همه عوالم غيب و شهادت نموديم‌ [١] كه بيان آن با مقدّماتش، محتاج به افراد رساله جداگانه است؛ «لَعَلَّ اللَّهَ يُحْدِثُ بَعْدَ ذلِكَ أَمْراً» [٢] و توفيقى عنايت فرمايد كه به آن نايل شويم با آن كه، آن نحو حدوثى كه بعض محدثين بزرگوار [٣] به مِليّين نسبت داده‌اند از ساحت آنها دور، و قول آن مستلزم چندين محذور است كه هر يك اساس تنزيه و توحيد را متزلزل مى‌كند و ايشان از آن غفلت داشته‌اند.

بالجمله، ثبوت عقل مجرد، بلكه عوالم عقليه، موافق احاديث اهل بيت عصمت‌ [٤] و اشارات بعض آيات شريفه الهيه‌ [٥] و ضرورت عقول اولو الألباب‌ [٦] و نتيجه رياضات اصحاب معارف است. و اين جوهر مجرد، عقل عالم كبير است و در لسان بعضى‌ [٧]، از آن به «آدم اوّل» تعبير شده. و اين غير آدم ابو البشر است، بلكه روحانيت آدم- عليه السلام- ظهور آن است.

و در مقابل اين حقيقت نورانيه، حقيقت ديگر است كه آن «وهم كل» است در انسان كبير، كه به حسب فطرت و جبلّت، مايل به شرور و فساد و داعى به اغلوطه‌

[١] تقريرات شرح منظومه حضرت امام (س)، الفريدة الثانية، الحدوث و القدم، نوشته مرحوم سيد عبد الغنى موسوى اردبيلى. (اين كتاب توسط مؤسسه نشر آثار حضرت امام (س) در دست تحقيق است)؛ تعليقات على شرح فصوص الحكم، ص ٣٤- ٣٣.

[٢] شايد خداوند بعد از اين، امرى را إحداث نمايد. (طلاق/ ١).

[٣] مرآة العقول، علّامه مولى محمّد باقر مجلسى (ره)، ج ١، ص ٢٧.

[٤] علم اليقين، ج ١، المقصد الثانى فى العلم بالملائكه، ص ٢٥٥.

[٥] نگاه كنيد به آيات ٨٥ سوره إسراء و ٢٩ سوره حجر.

[٦] الأسفار الأربعة، صدر الدين شيرازى، ج ٧، ص ٢٦٢ (تبصرةٌ تفصيليّة).

[٧] الانسان الكامل، عزيز الدين نسفى، ص ٧٢.