ديگر، شارع استفاده از ابزار و تلسكوپ را براى رؤيت واجب و الزامى نكرده است، بلكه اگر كسى به دلخواه خود از آن استفاده و هلال را رؤيت كرد، حلول ماه نو برايش ثابت مى‌شود ـ چنان كه مدّعاى قائل به اعتبار است ـ حال اگر مكلف از ابزار استفاده نكرد و مثلاً غروب جمعه با چشم عادى هلال را نديد، در نتيجه روز شنبه برايش اوّل ماه نخواهد بود. در حالى كه اگر با تلسكوپ استهلال مى‌كرد غروب جمعه، هلال را مى‌ديد و در نتيجه شنبه برايش اوّل ماه بود، در چنين فرضى قائل به اعتبار چشم مسلّح چه مى‌گويد؟ اگر بگويد: «چون غروب جمعه، هلال قابليت رؤيت با ابزار را داشته است، پس «ثبوتاً و واقعاً شنبه اول ماه بوده است». مى‌گوييم: لازمه اين سخن، عدم اعتبار رؤيت با چشم عادى است كه البته بديهى البطلان است. و اگر بگويد: «در مقام ثبوت روز شنبه اوّل ماه نبوده است، چون وى غروب جمعه، هلال را با چشم عادى نديده است»، مدّعاى مخالف اعتبار ثابت مى‌شود. و چنانچه بگويد:«اگر غروب جمعه با ابزار استهلال مى‌كرد، واقعاً و ثبوتاً شنبه اوّل ماه بود، و چون با ابزار استهلال نكرده ـ در نتيجه هلال را نديده است ـ پس شنبه اوّل ماه نيست. پاسخ مى‌دهيم: لازمه اين سخن، موضوعيت داشتن رؤيت، و عدم واقع معيّن براى «شهر»، است، كه البته قابل پذيرش نيست؛ زيرا مسلّماً و به اعتراف مخالف نيز رؤيت طريقيت دارد نه موضوعيت.

دو)

چنانچه شارع مقدس در اين امر مهم، رؤيت غير مسلّح را معتبر مى‌دانست، لازم بود با بيانى روشن و صريح، اعتبار رؤيت با چشم معمولى را ذكر مى‌فرمود. به عبارت ديگر، نمى‌توان گفت شارع در امرى كه مورد ابتلاى مسلمانان در هر سال و بلكه در هر ماه است، به مجرّد انصراف اكتفا كند(همين شماره، ص١٩٩).

پاسخ:مخالف اعتبار چشم مسلّح ، عكس اين سخن را بر مستدل وارد مى‌كند و مى‌گويد: اگر شارع مقدس، رؤيت با چشم مسلّح را معتبرمى‌دانست، لازم بود با بيانى روشن و صريح، اعتبار رؤيت با چشم مسلّح را ذكر مى‌فرمود. به عبارت ديگر، نمى‌توان گفت: شارع در چنين امر مهمى به مجرّد اطلاق (رؤيت) اكتفا كرده‌است.