بنا بر آنچه گفته شد، اعتبار دانستن وحدت فاعل[نقاش يا مجسمه ساز] مانع نمى‌گردد كه عنوان «مصوّر» برشخصى اطلاق گردد كه تصوير نيمه تمام ديگرى را تكميل نمايد.

اشكال:اين كه‌هرمكلفى تصوير حيوان يا انسان را بيافريند حرام است اما تكميل كردن تصوير، حرام اعلام نشده است. پس اگر صرفاً تصوير نيمه كاره را كامل نموده باشد تصوير حيوان و انسان بر آن صدق نمى‌كند. چنان كه اگر بخشى از پيكر را به‌تصوير بكشد تصويرحيوان يا انسان نخواهد بود.

پاسخ:وقتى ادعا مى‌كنيم كه عنوان نقّاش يا مجسمه‌ساز در روايت «من صوّر صورة» يا «من مثّل مثالا» اطلاق دارد و شامل هر دو صورت مى‌شود، ديگر جايى براى اين اشكال نمى‌ماند.

صاحب جواهر براين عقيده است كه عنوان «مصوّر» افزون بر شخص تكميل كننده، شامل اشتراك هم مى‌گردد. آنجاكه آورده است:

درحالتى كه تصوير حيوان و انسان به تدريج كامل گردد در شرح استاد[كشف الغطاء] آمده كه مناط صدق عنوان «مصور» شخصى است كه آخرين جزء تصوير را تكميل نمايد. اما به نظر ما اقوى اين است كه عنوان «مصوّر» برشخص اول و دوّم صادق است به شرطى كه مقصود آن دو از ابتدا اين بوده كه تصوير را مشترك به‌پايان برسانند؛ زيرا آفرينش تصوير را مى‌توان مستند به هردو دانست. (٦٤)

اشكال اين گفتار آن است كه اگر چه استناد آفرينش تصوير به هردو درست است اما از ظاهر روايت «من صوّر صورة» يا «من مثّل مثالا» به دست مى‌آيدكه‌آفريننده آنها يك تن باشد. از اين رو شامل اشتراك نخواهد بود. اين كه حرمت را شامل اشتراك ندانسته ايم بنا بر اين است كه‌ادلّه حرمت تمام نبوده و از آن صرف نظر نموده باشيم. اما اگر ادله را

(٦٤) جواهر الكلام،ج٢٢،ص٤٣.