فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٥٢ - قاعدۀ يد محمد رحمانى
اهميت قاعده ءيد
مباحث مربوط به ضمان قهرى كه «مسوءوليت مدنى» نيز ناميده مىشوند، اهميت فراوانى دارند.قاعده يد افزون بر اين كه رابطه تنگاتنگى با ضمان قهرى دارد، از فروعات فقهى فراوان برخوردار است. از اين رو اهميت آن دو چندان مىباشد.
دراينجا شايسته است، برخى از پرسشهاى فقهى و حقوقى كه در باره اين قاعده مطرح، و پاسخ آنها نيز درآن نهفته است، جهت بيشتر نماياندن اهميت قاعده يد مطرح گردد. از جمله:
١. آيا قاعده يد، ويژه اموال است و يا افزون بر اموال ملك را نيز فرا مىگيرد؟
٢. قاعده يد ويژه اموال مشخص خارجى است و يا اموال مشاع غير مشخص را نيز فراگير است؟
٣. درضمان به قاعده يد، علم و آگاهى صاحب يد شرط است و يا ذواليد جاهل را نيز در بر مىگيرد؟ در صورت دوّم آيا فرقى ميان جاهل به حكم و جاهل به موضوع هست يا خير؟
٤.آيا سلطه برحقوقى كه احكام مال برآنها حاكم نيست مانند حق تأليف، موجب ضمان است؟
٥.تفاوت قاعده يد با قاعده اتلاف از يك سو و با غصب از سوى ديگر در چيست؟
٦. شكل پرداخت مال به مالك كه در قاعده يد پايان ضمان است به چه كيفيتى است؟ مثلا در صورتى كه عين مال تلف شده باشد و پرداخت مثل آن نيز ممكن نباشد آيا قيمت زمان سلطه و يا زمان تلف و يا زمان ادا و يا بالاترين قيمت (اعلى القيم) بايد پرداخت گردد؟
٧. آيا در قاعده ءيد، ضمان داير مدار سلطه است؛ هر چند تلف مال با عواملى همچون زلزله، سيل و ديگر عوامل طبيعى اتفاق افتد؟ يا عنصر عمد و صدق استناد تلف به صاحب يد شرط است؟
٨. افزون بر ضمان اصل مال آيا منافع آن نيز مورد ضمان است يا نه؟ در صورت دوّم تفاوتى ميان منافع مستوفات(بهره برده شده) و غير مستوفات هست يا نه؟
٩. چنانچه بيش از يك نفر به گونه مشترك در يك زمان برمالى سلطه پيدا