فضيلت سخن مى‌گويند، چنين برداشتى از اين قاعده نداشته و ندارند و اين‌گونه برداشت‌ها را غلط مى‌شمارند. منظور از حد وسط، يك كميت خاص نيست. منظور آن است كه به هر كار خوب و پسنديده‌اى به ميزانى بپردازيم كه از فعاليت‌هاى ديگر باز نمانيم، و از طرف ديگر نيز، حداقل بايد به مقدارى آن را انجام داد كه مؤثر باشد؛ نه آن قدر كم و ناچيز كه هيچ تأثيرى نداشته باشد.

بنابراين «قاعده حد وسط»، به صورت اجمال مورد پذيرش است و ملاك فضايل و ارزش‌هاى اخلاقى مى‌باشد؛ اما در صورتى مفيد است كه ميزان و مقدار آن تعيين گردد و تعيين اين مرز و مقدار كارى بس دشوار است و بر حسب مورد با ابزارهاى خاص مى‌توان ميزان آن را مشخص نمود. در برخى موارد با استناد به دليل عقلى مى‌توان اين ميزان را تعيين كرد. در برخى موارد ديگر با تجربه و آزمايش علمى مى‌توان اين ميزان را تشخيص داد. در مواردى نيز بايد از ادله نقلى و تعبدى كمك گرفت و چه بسا مشاركتِ دليل‌ها براى تعيين دقيق آن لازم آيد؛ مثلا براى برخى سنين، با استفاده از آزمايش‌هاى پزشكى و بهداشتى مى‌توان ميزان و كيفيت غذاى مورد نياز كودك را معين كرد تا موجب ضرر نشود. در اين گونه موارد علم مى‌تواند به ما كمك كند. در بسيارى از موارد نيز علم به كار نمى‌آيد و بايد به سراغ راه‌هاى عقلى و نقلى رفت؛ مثلا ميزان عبادت لازم براى انسان را نمى‌توان از طريق يافته‌ها و استدلال‌هاى علمى تعيين كرد. در اين‌گونه موارد بايد معيار مطلوبيت را از وحى و شرع مقدس گرفت و شارع، تنها مقامى است كه لياقت تعيين حد وسط را دارد.

بنابراين حد وسط، مى‌تواند معيار فضيلت باشد؛ ولى تعيين حد و مرز آن ساده نيست و غالباً نمى‌توان حد مطلوبيت را با استناد به كميت‌هاى آمارى و امورى از اين قبيل تشخيص داد. خلاصه سخن آن‌كه «قاعده حد وسط» قانونى تام است؛ ولى استثناهايى هم دارد. از طرفى نيز تعيين مرز و ميزان مطلوبيت بر اساس اين قاعده، بسيار مشكل است.

مطلوبيت اعتدال در قرآن و حديث‌

در لابه‌لاى رواياتِ نقل شده از ائمه اطهار(عليهم السلام) به رواياتى بر مى‌خوريم كه ما را به ميانه‌روى در

‌