مى‌شود كه آن‌قدر معاند و شقى است كه هرچه به او احسان و نيكى كند در او تأثيرى نمى‌گذارد و چه بسا او را بر دشمنى و عناد خود تشويق و ترغيب مى‌نمايد. بى‌ترديد چنين افرادى نادرند؛ ولى بايد كاملا توجه داشته باشيم كه بين مردم چنين افرادى نيز وجود دارند و نبايد آنها را از مصاديق اين فرمايش اخلاقى دانست و مطابق مفاد اين دستور اخلاقى با آنها رفتار كرد.

بنابراين معناى كلام مولى‌الموحدين على(عليه السلام) اين نيست كه با هر دشمنى، هرچند دشمنان معاند اسلام، احسان كنيد و خيرخواه آنها باشيد. در واقع خيرخواهى در حق چنين افرادى آن است كه با آنها مبارزه كنيم و آنان را از روى زمين برداريم تا عذابشان در آخرت كمتر شود؛ چه مبارزه با دشمنان دين و كشتن آنها براى آنان يك نوع رحمت است. چراكه كمتر گناه كرده، در نتيجه كمتر به عذاب اخروى مبتلا مى‌شوند. در هر صورت، اين قاعده اخلاقى در مورد كسانى است كه رفتارهاى دوستانه دارند و از دشمنى‌هاى خصمانه و عنادآميز به دورند.

خلاصه كلام آن‌كه انسان بايد با دشمنى‌ها و خصومت‌هايى كه به طور متعارف در زندگى اجتماعى رخ مى‌دهد، رفتارى دوستانه و خيرخواهانه داشته باشد تا دشمنى به دوستى بدل گردد و جامعه رو به سلامت و امنيت و ترقى پيش رود. رفتارهاى تلافى‌جويانه با روح يك زندگى اجتماعى انسانى و اسلامى سازگارى ندارد و موجبات آشوب، هرج و مرج و اختلافات قبيله‌اى و خانوادگى را فراهم مى‌آورد و باعث سلب آسايش و رفاه و امنيت از زندگى اجتماعى مى‌شود. روشن است زندگى در چنين محيطى، جز تشويش و اضطرابِ طاقت‌فرسا كه باعث تباهى نيروهاى جامعه است، هيچ ثمره‌اى نخواهد داشت.

راه‌هاى مصونيت از آفات زندگى اجتماعى‌

الف) پرهيز از خشم

حضرت على(عليه السلام) در ادامه اين درافشانى روش‌هاى مصونيت از بلايا و آفات اجتماعى را بيان مى‌فرمايند: وَتَسْلِمْ مِنَ الدُّنيَا بِحُسْنِ الْخُلْقِ وَتَجَرُّع الْغَيْظ؛ اگر مى‌خواهيد از آفات زندگى اجتماعى سالم بمانيد و از ضررهايى كه ديگران ممكن است به شما برسانند مصون باشيد، اخلاق خود را اصلاح كنيد و خوش‌رفتار باشيد، و غيظ و خشم خود را فرو بخوريد.

‌