سعى كنيم آن را مهار نماييم. اگر مطلب اشتباه را يك‌بار گفته، بازگشت از آن نسبتاً آسان است؛ اما اگر ده مرتبه حرفى را تكرار كرد و گفت همين طور است كه من مى‌گويم و جز اين نيست و هرچه ديگران گفتند و مى‌گويند، همه اشتباه كرده‌اند، ديگر برگشت از اين روحيه و رها كردن آن بسيار مشكل است. لذا بايد سعى كنيم تا هنوز به حالت طغيان نرسيده‌ايم، جلوى خودمان را بگيريم و به ويژه در قضاوت‌ها عجله نكنيم.

وقتى انسان حرفى را زد ديگر برگشت از آن سخن، مشكل است؛ پس سعى كنيم حرف‌هاى خود را با متانت، تدبير و تأنّى بگوييم و در قضاوت و سخن گفتن عجله نكنيم. اين يكى از راه‌هاى ممانعت از پيدايش صفت لجاجت و طغيان اين مركب چموش است اگر چيزى از ما مى‌پرسند، زود جواب ندهيم و مقدارى تأمل و تحمل كنيم تا كمتر گرفتار اشتباه و خطا شويم؛ چراكه وقتى زود جواب مى‌دهيم احتمال بروز خطا، زيادتر مى‌شود و وقتى خطا رخ داد، اقرار به اشتباه بسيار سخت است. اما وقتى تأمل كنيم و با فكر و انديشه جواب دهيم، زمينه لجاجت كمتر مى‌شود. بايستى در تمام رفتارهاى جوارحى، جوانحى، كلامى و... تأمل نموده، بهترين نوع و شكل آن را انتخاب كنيم. از اين روى وقتى پيشنهاد كارى مى‌شود، خوب است يك ساعت تأمل و تفكر كنيم و اگر فرصت هست حتى يك روز تأمل كنيم و آن گاه تصميم بگيريم.

ريشه‌يابى و پيامد لجاجت‌

لقمان حكيم در يكى از نصايح خود مى‌فرمايد[١]: وقتى با شما مشورت مى‌كنند، سه روز مهلت بخواهيد و در مواقع نماز، درباره آن فكر كنيد. اگر كسى از شما مشورت خواست بگوييد: سه روز ديگر جواب مى‌دهم. بعد از اين كه نماز صبح خود را خوانديد، مقدارى درباره اين موضوع فكر كنيد و آن گاه تصميم بگيريد؛ چون نماز براى شما صفا و خلوصى به همراه مى‌آورد كه بعد از نماز بهتر مى‌توانيد فكر كنيد. بنابراين اگر در مسأله مهمى از شما نظر خواستند، زود نظر ندهيد و ابراز عقيده نكنيد. اگر در مواردى فرصت هست تا دو الى سه روز مهلت بخواهيد و متناسب با وقت، صبر و حوصله به خرج دهيد و هرگز در نظردادن و ابراز

[١] بحارالانوار، ج ٧٦، ص ٢٧١، روايت ٢٨. ‌