پند جاويد - مصباح یزدی، محمد تقی - الصفحة ١٨٤ - آفات روابط اجتماعى سالم
در ادامه اين دُرافشانى، آن حضرت(عليه السلام) براى جلوگيرى از مفاسد و پيامدهاى منفى اين فرمايش كه چه بسا فرصت سوء برداشت و مجال فرصت طلبى را براى برخى فراهم مىسازد، مىفرمايند اين سخن چند مورد استثنا نيز دارد. برخى افراد، آنقدر خبيث و پستفطرت و فاسدند كه گويا فطرتشان دستخوش تغيير و دگرگونى شده است؛ لذا اگر شما همانند يك بنده در برابر او رفتار كنيد و او را آقا در نظر آوريد، سوء استفاده خواهد كرد در عمل نتيجه معكوس عايد اجتماع و جامعه اسلامى خواهد شد. البته اين موارد استثنا نبايد موجب شود تا هر موردى كه پيش مىآيد بگوييم اين مورد از موارد استثناست و اين آدم لايق آن اعمال نيست؛ بلكه روال عادى روابط انسانى، بر پايه شايستگى همه انسانها استوار است. البته با نهايت تأسف بايد بگوييم، چون خوشرفتارى با ديگران بسيار سخت و مشقتآفرين است؛ لذا به سرعت نتيجه مىگيريم كه اين شخص از همان افراد بىصلاحيتِ استثنا شده است و سزاوار آنچنان دوستىاى نيست كه من خود را بنده او بدانم و او را آقاى خود بشمارم؛ اين فرد اصلا آدم نيست! در حالى كه موارد اين استثنا بسيار نادر است و از بين هزارها انسان، شايد يك نفر مشمول اين استثنا شود. پايه روابط اجتماعى بر شايستگى همگان بنا نهاده شده است و معمولا انسانها افرادى شايستهاند و سزاوار دوستى مىباشند. در هر صورت اگر به طور استثنايى با افراد شرور و خبيث مواجه شديد كه هرچه به آنها خدمت كنيد، آنها زشتتر و بدتر رفتار مىكنند و هرچه بيشتر تواضع مىبينند، بيشتر تكبر مىورزند در اين صورت نبايد با چنين افرادى رفتار دوستانه داشته باشيد. البته همانگونه كه گذشت بايد طرف مقابل را به طور كامل و دقيق بشناسيم، اگر سزاوار دوستى نبود و وى را فردى خبيث و شرور تشخيص داديم آنگاه به شكل ديگرى، غير از دوستى با او رفتار كنيم؛ لذا حضرت(عليه السلام) ما را به تطبيق دقيق اين دستور توصيه مىكنند: إِيَّاكَ اَنْ تَضَعَ ذَلِكَ فِى غَيْرِ مَوْضِعِهِ اَوْ تَفْعَلَهُ فِى غَيْرِ اَهْلِه. شايد بتوان گفت از اين روى حضرت(عليه السلام) در پايان تمام دستورات اجتماعى و توصيههاى اخلاقى، اين مورد را استثنا مىفرمايند كه اين استثنا خيلى نادر است و بيشتر مردم شايسته رفتار دوستانه و پسنديدهاند.