در يك كلام، در عالم رفاقت بايد مرد و مردانه بود. اگر دوستتان با شما دشمنى كرد چه مسلمان باشد، چه كافرى كه در جامعه اسلامى زندگى مى‌كند، نبايد دوستى خود را زير پا بگذاريد و انتقام بگيريد؛ چون اين خطاها بر سر مسايل دنياست و نبايد درصدد تلافى برآييد و دوستى خود را به خاطر دنيا زير پا بگذاريد. سعى كنيم حتى همين غير مسلمان را نيز مورد محبت قرار داده، به او كمك و احسان نماييم و وى را از جود و بخشش خود بهره‌مند سازيم: اِدْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِىٌّ حَمِيم؛[١] به يقين اين‌گونه رفتارها موجب مى‌شود كه دشمنى به دوستى بدل گردد و خصومت جاى خود را به رفاقت دهد: قرآن شريف به صراحت بيان مى‌فرمايد كه عداوت ديگران را با رفتار دوستانه و خوب پاسخ دهيد تا جلوى عداوت را بگيريد كه در اين صورت روابط دوستانه جانشين روابط خصمانه مى‌گردد. اگر كسى با شما عداوت دارد، با رفتار نيك و زيبا با او مواجه شويد: اِدْفَعْ بِالَّتِى هِىَ أَحْسَن؛ كه اگر چنين كرديد، بعد از اين رفتار شايسته و پسنديده، خصومت ميان شما و آن دشمن به يك دوستى صادقانه و صميمانه بدل مى‌گردد: فَإِذَا الَّذِى بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِىٌّ حَمِيم؛ يعنى رفتار خوب شما باعث مى‌شود كه دشمنى به دوستى تبديل شود؛ آن هم نه دوستى ساده، بلكه دوستى صادقانه و صميمانه و گرم. وَلىٌّ حَمِيمٌ يعنى دوستىِ گرم. با اين تدبير خردمندانه، آدمى مى‌تواند دشمنان خود را به دوست تبديل كند. لذا به محض مشاهده بدرفتارى و دشمنى از كسى، نبايد وى را رها كنيم يا با او بناى دشمنى بگذاريم؛ بلكه چه بسا با تدابيرى عاقلانه مى‌توان رفتار خصمانه را از او سلب كرد و وى را به رفتارى دوستانه ترغيب نمود.

البته معناى اين سخن آن نيست كه انسان تمام فعاليت‌هاى خود را تعطيل كند و در شهر به تحقيق و جستجو بپردازد و ببيند چه كسى با او دشمن است و آن‌گاه همّت و وقت خود را صرف خدمت به او كند تا دست از دشمنى بردارد. برخورد دوستانه در برابر كسى كه دشمنى مى‌كند اگرچه يك ارزش است ولى شرايط خاص خود را دارد. ارزش آن است كه انسان در مواجهه با دشمن خود سعى كند دشمنى او را به دوستى تبديل كند؛ اما شرايط تحقق اين اصلِ ارزشى و راه‌هاى عمل به آن از جمله امورى است كه بايد در مقايسه با موارد خاص و

[١] فصلت (٤٧)، ٣٤. ‌