با هم تفاوت دارند؟ مثلاً در قوانين طبيعى به اين قانون برمى‌خوريم كه شىء قابل اشتعال در مجاورت آتش و عدم مانع، مشتعل مى‌گردد. حال براساس اين قانون در آينده هم بروز چنين پديده‌اى قابل پيش‌بينى است. يا مثلا اين‌كه در بهار باران مى‌بارد و درختان سرسبز مى‌شوند، براى هر فصل بهارى قابل پيش‌بينى است. حال آيا در امور اجتماعى نيز چنين قانونمنديى وجود دارد يا خير؟ اين سؤال آن‌گاه اهميت مضاعف پيدا مى‌كند كه از زاويه يك بحث جامعه‌شناختى به آن نگاه كنيم. توضيح اين كه: رويكردى در جامعه‌شناسى مطرح است كه مى‌گويد: حوادث اجتماعى حوادثى منفرد و غير قابل تكرار هستند و به همين دليل، قاعده و اصل اجتماعى در اين امور وجود ندارد و نمى‌توان براى آنها قانون ثابتى ارائه كرد. امور اجتماعى محصول افعال اختيارى انسان‌هاست و شرايط اجتماعى هر روز تغيير مى‌كند؛ پس نمى‌توان براى امور اجتماعى قانونى ثابت و يكنواخت در نظر گرفت و بر اساس آن وقوع امور اجتماعى را پيش‌بينى كرد. حال با توجه به اين ديدگاه جامعه‌شناختى، اين كلام اميرالمؤمنين على(عليه السلام) كه مى‌فرمايند: «گذشته را دليل آينده قرار دهيد، چون رخدادها شبيه يكديگرند» چگونه تبيين مى‌شود؟

پاسخ اين است كه به نظر ما بين قوانين مربوط به پديده‌هاى اجتماعى و قوانين مربوط به حوادث طبيعى، در مجموع، تفاوت‌هايى وجود دارد. برخلاف پديده‌هاى طبيعى، در ميان پديده‌هاى اجتماعى نمى‌توان پديده‌هاى كاملا شبيه و يكسانى سراغ گرفت؛ اما با اين حال، رويكرد جامعه‌شناختى فوق نيز صحيح نيست و نمى‌توان گفت هيچ جهت اشتراكى ميان پديده‌هاى اجتماعى وجود ندارد و هر رخداد اجتماعى به كلى از ساير رخدادهاى اجتماعى متفاوت است. علاوه بر اين‌كه شواهد تاريخى، چنين رويكردى را نقض مى‌كند، مستندات نقلى و ادله شرعى و تعبدى و معتقدات قرآنى نيز اين ادعا را تأييد نمى‌كند. در قرآن كريم مى‌خوانيم: اَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُواْ الْجَنَّةَ وَ لَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْاْ مِنْ قَبْلِكُمْ مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ والضَّرَّاء[١]؛ آيا گمان مى‌كنيد بدون آزمايش وارد بهشت مى‌شويد در حالى كه هنوز مانند گذشتگان امتحان نشده‌ايد؟ مگر شما تافته جدا بافته‌ايد؟ گذشتگان آزموده شدند، سختى‌ها برايشان پيش آمد و گرفتارى‌ها و بلاها نازل شد و امتحان شدند؛ آنها كه از امتحان سربلند و

[١] بقره (٢)، ٢١٤. ‌