روسفيد بيرون آمدند وارد بهشت شدند و كسانى كه در امتحان مردود شدند روانه جهنم گرديدند. گذشتگان امتحان شدند، حال شما مى‌پنداريد امتحان نمى‌شويد؟! شما هم امتحان خواهيد شد.

پس اين كه مى‌فرمايد: وَ لَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْاْ مِنْ قَبْلِكُم[١]؛ منظور اين است كه مپنداريد در حالى كه هنوز مثل گذشتگان امتحان نشده‌ايد و آنچه در گذشته اتفاق افتاده براى شما پيش نيامده است، به بهشت مى‌رويد. مگر براى گذشتگان چه امتحانى رخ داده است؟ مى‌فرمايد: مَسَّتْهُمُ الْبَأْسَاءُ والضَّرَّاء[٢]؛ گذشتگان به سختى‌ها و گرفتارى‌ها مبتلا شدند و در مقابل سختى‌ها صبر كردند و با موفقيت از عهده آن برآمدند. آن وقت وارد بهشت شدند؛ اما آنها كه از آزمايش روسفيد خارج نشدند، به بهشت نرفتند. حال همين سنت در مورد شما هم جارى است. در ذيل همين آيه شريفه احاديث فراوانى در كتب تفسير[٣] و مجامع روايى ذكر شده است كه همين مطلب را تأييد مى‌كند. در يكى از اين احاديث پيامبر اكرم(صلى الله عليه وآله) به مسلمانان فرموده‌اند: آنچه براى بنى‌اسرائيل در تاريخ اتفاق افتاده است براى شما هم اتفاق خواهد افتاد. بعد اضافه مى‌فرمايند: وَ حَتَّى لَوْ دَخَلَ اَحَدُهُمْ فِى حِجرِ ضَبٍّ لَدَخَلْتُمُوه[٤]؛ حتى اگر بنى‌اسرائيل داخل لانه سوسمارى شده‌اند، شما هم وارد چنين جايى خواهيد شد. معناى اين كلام آن است كه حتى جزئيات حوادث تاريخى قابل تكرار هستند؛ يعنى با رعايت جهت اشتراك، تكرار مى‌شوند نه اين‌كه از هر جهت عين يكديگر و شبيه هم باشند. جهات اشتراكى بين آنها وجود دارد كه اگر آن جهات اشتراك را بدانيم، مى‌توانيم آينده را با گذشته مقايسه كنيم و از راه گذشته آينده را پيش‌بينى نماييم.

پس اگر جهت اشتراك رخدادهاى اجتماعى به دست آيد و كاملاً تحليل شود، با وجود آن جهت مشترك مى‌توان تكرار آنها را پيش‌بينى نمود. اين‌گونه نيست كه حوادث اجتماعى عامل منحصر به فرد داشته باشند و هرگز تكرار نشوند و از داشتن هر قاعده كلى خارج باشند. اين

[١] همان. [٢] همان. [٣] الميزان، ج ٢، ص ١٦٢. [٤] بحارالانوار، ج ٥٣، ص ١٢٧. ‌