مطلب ديگرى كه بيان آن ضرورت دارد، تفاوت همت و توان اشخاص است. از آن‌جا كه اشخاص از لحاظ ميزان همّت و حتى اصل همّت داشتن و نداشتن متفاوتند، بايد آرزوى خود را با ميزان همت خويش هم‌آهنگ سازند؛ چرا كه آرزوهاى بلند داشتن و دنبال آنها رفتن همّت بلند مى‌طلبد. فرض كنيد اگر يك فرد عادى بخواهد نماينده مجلس بشود بايد به طور جدى تلاش كند و در اين راستا قدم بردارد تا روزى به اين مقام برسد. البته داشتن چنين آرزوى ايده‌آلى از يك فرد عادى، كاشف از اين است كه وى فرد دون‌همتى نيست و همتى بلند دارد.

يكى از چيزهايى كه نشان از بلندهمتى و دون‌همتى افراد دارد دنيوى يا اخروى‌بودن آرزوهاست. بعضى از افراد آن قدر دون همتند كه پيوسته در پى چيزى حاضر و آماده هستند و انتظار دارند هر كارى كه مى‌كنند نتيجه آن را همان لحظه به چنگ آورند و اصلا به دنبال آرزوهايى كه وقت زياد، نيروى فراوان، برنامه‌ريزى دقيق و زحمت زياد مى‌طلبد، نمى روند. در برابر اين دسته، گروهى ديگر قرار دارند كه خيلى خيال‌پرداز و ماجراجو هستند و هميشه دنبال آرزوهايى هستند كه احتمال وقوع آن خيلى كم است. اين دو نوع رفتار و عملكرد، هر دو از نظر اخلاقى ـ با صرف نظر از مسايل اسلامى ـ نامطلوب و نابهنجار تلقى مى‌شود.

قبلا نيز اشاره كرديم كه در تمام مسايل، از جمله اين مسأله، بايد اعتدال را رعايت نمود. به بيان ديگر «اعتدال» يكى از معيارهاى ارزشيابى اعمال است كه در اين‌جا نيز بايد مدّنظر باشد. انسان نبايد هميشه به دنبال ديگران حركت كند و دون همّت باشد و سستى، تنبلى و سهل‌انگارى را پيشه خود سازد و مدام به دنبال كارى برود كه نتيجه‌اى سهل و فورى در پى داشته باشد. و نه خيال‌پردازانه به دنبال آرزوهاى واهى و دست‌نيافتنى باشد. همان‌گونه كه انسان دون‌همّت هرگز در زندگى به موفقيت‌هاى درخور توجهى دست نمى‌يابد، انسان خيال‌پرداز نيز هيچ‌گاه ترقى و پيشرفت نمى‌كند؛ چراكه چنين فردى چه در مسير اهداف دنيوى تلاش كند و چه در راه آخرت گام بردارد، به پشتوانه آرزوهاى نامعقول حركت مى‌كند و هرگز آن محاسبات مذكور را انجام نمى‌دهد و لذا معمولا به هدف خود نمى‌رسد. چه بسا به محض ورود يك هوس به ذهنش، بدون انديشه و تأمل، تمام كارهاى ديگر را رها كند و در حالى كه راه نيل به آرزوى خود را نمى‌شناسد، بيهوده در تحصيل آن سعى مى‌نمايد.

‌