البته خداوند متعال آدمى را به‌گونه‌اى آفريده است كه حتى در متشنج‌ترين اوضاع و احوال اجتماعى نيز شخصاً مى‌تواند تصميم بگيرد؛ ولى براى همه آنها چنين فرصت و امكاناتى فراهم نمى‌شود. انسان در هر شرايطى كه باشد مى‌تواند به خدا توجه داشته باشد و آن وظيفه‌اى را كه بر عهده وى نهاده‌اند انجام دهد؛ اما همه چنين قدرتى ندارند كه بتوانند در اين شرايط نيز بر خود مسلط بوده، همانند شرايط عادى عمل كنند و چه انگشت‌شمارند كسانى كه در تنگنا و آسايش؛ يا جنگ و صلح، بدون تأثر از محيط و اجتماع به خوبى در مسير تكامل معنوى خويش قدم برمى‌دارند.

معيار تنظيم روابط اجتماعى‌

اگر همه انسان‌ها بخواهند شرايط مساعدى براى پيشرفت داشته باشند، بايد روابطى سالم را پى‌ريزى نمايند. زمانى افراد جامعه مى‌توانند روابط سالم داشته باشند كه اساس زندگى بر محبت، صفا و صميميت استوار باشد. اگر زندگى بر كينه‌توزى، دشمنى، خودخواهى و مكر و حيله بنا شده باشد چنين جامعه‌اى هيچ‌گاه روز خوش به خود نخواهد ديد و هرگز نمى‌تواند قدمى در راه تكامل بردارد. هر قدر افراد جامعه محبت بيشترى با يكديگر داشته باشند، آن جامعه سالم‌تر خواهد بود و زمينه ترقى و تعالى فراهم‌تر مى‌باشد، و هرقدر در جامعه‌اى دشمنى و كينه‌توزى و خودخواهى پررونق‌تر باشد، بازار تنش و تباهى در آن جامعه داغ‌تر است و چون جامعه از سلامت به دور است از خير و صلاح نيز دورتر خواهد بود و پيمودن راه پيشرفت دشوارتر مى‌باشد. پس زندگى اجتماعى زمانى مايه خوش‌بختى و زمينه‌ساز پيشرفت است كه بر الفت و محبت پى‌ريزى شده باشد. از همين روى محور تمام دستورات اخلاقى اجتماعى اسلام بر روابط صميمانه با يكديگر استوار شده است.

در ضمنِ مباحث قبل قاعده كلى در اين باره بيان شد و حضرت(عليه السلام) آن را برترين سخن حكمت‌آميز دانستند: أَىُّ كَلِمَةِ حِكَم جَامِعَة؛ اين سخن عجب كلام حكمت‌آميز و جامعى است و براى استحكام اجتماع و اصلاح جامعه هيچ حكمتى از اين جامع‌تر نمى‌توان بر زبان آورد كه: اَنْ تُحِبَّ لِلنَّاسِ مَا تُحِبُّ لِنَفْسِكَ ...؛ براى ديگران چيزى را بخواه كه براى خودت مى‌خواهى

‌