هنگامى در معرض امتحان و در مسير كسب فضايل قدم مى‌گذارد كه تلاش كند. در مسير تلاش است كه آدمى مورد آزمون قرار مى‌گيرد و بر سر دو راهى‌هايى واقع مى‌شود كه بايد راه صحيح را از مسير غلط، كار درست را از كار نادرست و روش صواب را از روش ناصواب تشخيص دهد و آنچه را كه مورد رضايت خداست، برگزيند و از آنچه مرضىّ او نيست، پرهيز نمايد. اگر آدمى وارد تلاش زندگى نشود، رخدادها و امورى كه سرنوشت وى را رقم مى‌زنند پيش نمى‌آيد. آدمى بايد زمينه‌هاى رشد خود را در تلاش و كوشش، جستجو كند. به بيان ديگر، اين عالم با همه سختى‌ها و تلاش‌ها براى اين آفريده شده است كه انسان بر سر دو راهى‌ها قرار بگيرد و با انتخاب راه صحيح، كمال خود را رقم زند: ... لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلا ...[١]. اما وقتى كه وارد معركه زندگى نشود، ديگر زمينه آزمايش شدن فراهم نمى‌گردد و اين مسايل براى او پيش نمى‌آيد و در نتيجه زمينه رشد و تكامل هم براى وى فراهم نمى‌شود. هر چه انسان بيشتر از اجتماع كناره بگيرد و كم‌تر وارد زمينه‌هاى سخت و تكاليف مشقت‌آفرين شود از آثار نيكو و ايده‌آل آن بيشتر محروم مى‌ماند.

انسان بايد براى روزى خود تلاش كند تا خوب و بد و زشت و زيباى زندگى را خود به دست خويشتن برگزيند و در پى آن، سعادت و شقاوت خود را رقم زند. البته روزى تنها نان و آب نيست. هر چيزى را كه انسان در اين عالم بخواهد، از علم، دانش، مقام، فرزند، همسر و...، جملگى روزى الهى هستند كه بايد براى رسيدن به آن تلاش كند. هر چند خداوند سبحان به خاطر مصالحى به كسانى علم لدنّى عطا مى‌فرمايد، اما سنت الهى بر اين است كه علم از راه زحمت‌كشيدن، درس‌خواندن و تلاش به دست آيد و همين طور مقام، منزلت، فرزند، متاع‌دنيا، همسر و... .

تلاش و توكل، راه اعتدال است‌

نبايد فراموش كنيم كه مردم در طى نمودن مسير زندگى گاهى سخت دچار افراط و تفريط مى‌شوند. برخى دراين مسير آن قدر تلاش مى‌كنند كه گويا دست خداوند منان بسته است.

[١] هود (١١)، ٧. ‌