است ، شاید موجب شده باشد که در موارد اندکی ، در نظر اول احساس‌ نارسایی شود ، اگر چه مواردی که نیاز به توضیح داشته ، توضیح داده شده‌ است . این مجلد شامل هفت بخش است که در بخش اول ( عوامل محرک تاریخ ) کتاب لذات فلسفه مورد بحث بوده است و در بخشهای بعد ، کتاب تاریخ‌ چیست ؟ مطالب کتاب در نوع خود بدیع و جالب توجه است ، خصوصا که یک‌ فیلسوف مسلم اسلامی درباره مسائل " فلسفه تاریخ " اظهار نظر کرده و نظرات دانشمندان غربی نیز بررسی شده است لازم به ذکر است که از آغاز فصل " آیا تاریخ علم است ؟ " تا انتهای‌ فصل اول بخش " تکامل تاریخ " یعنی کمتر از یک پنجم کتاب حاضر نوارهای آن در دست نبود و تنظیم آن بر روی متونی که در زمان حیات استاد توسط شرکت کنندگان در درس از روی نوار پیاده شده صورت گرفته است که‌ اگر احیانا در حین تنظیم ، در موردی احساس نارسایی می‌شد امکان رجوع به‌ نوار وجود نداشت . امید است که این اثر نیز همچون دیگر آثار آن شهید فرزانه مورد استفاده‌ طالبان حقیقت قرار گیرد و راه مقدس انقلاب اسلامی را با بینشی هر چه‌ روشن تر و با گامهایی هر چه استوارتر تا رسیدن به آخرین هدفها بپیماییم . ١٢ اردیبهشت ٦٩ شورای نظارت بر نشر آثار استاد شهید مطهری