٣) در قبال بغات: در حضور و با اذن امام يا نايب خاص او، مانند جنگ جمل، صفين و نهروان. اين نيز احكام بالا را دارد مگر يك سرى حقوق به نفع افراد باغى كه زخمىهايشان كشته نمىشود و اسراىشان آزاد مىگردند و چند حق ديگر.

٤) جهاد در قبال بغات بدون حضور و اذن امام يا نايب خاص او، و در عصر غيبت در صورت حاكميت نايب عام (ولى فقيه). اين مورد با مورد سوم هيچ فرقى ندارد مگر در اين كه بعضىها در دو محور آن سخن دارند:

الف: قولى بس نادر پيدا مىشود كه اصل تاسيس حكومت به وسيله نايب عام را به زير سؤال مىبرند.

ب: در صورت صحت تاسيس چنين حكومتى (كه قول اكثريت قريب به اجماع نيز همين است) اختلاف نظر در جريان احكام جهاد در اينجا هست به صورتى كه در ذيل مورد پنجم و ششم شرح داده مىشود. توضيح اين كه در همين مسائل خواهيم ديد كه خود ميرزا نيز مطابق قول مشهور و قريب به اجماع مزبور، راى مىدهد.

٥) جهاد دفاعى در صورت حمله دشمن بدون اذن امام و نايب خاص او، در عصر حضور امام. مثلا سرعت حمله دشمن فرصتى براى تماس با امام باقى نگذارد. در اينجا نيز همان اختلاف نظر در مورد جريان بعضى احكام هست.

٦) جهاد لاعتلاء اسلام و ابتدائى براى گسترش اسلام در عصر حضور بدون اذن امام يا نايب خاص او، در اين صورت غنايم مال امام است و باز در مورد جريان بعضى احكام (مزبور) اختلاف نظر هست.

٧) جهاد دفاعى در صورت حمله دشمن در عصر غيبت. و اين همان است كه بيشتر به «الدفاع عن بيضة الاسلام» معروف است و قرار گرفتن بيضه الاسلام در خطر انقطاع به دو صورت متصور است:

الف: اصل اسلام بطور كلى به مخاطره افتد.

ب: بيضه اسلام در مملكتى از ممالك اسلام با خطر انقطاع مواجه گردد. مانند ماجراى اندلس (اسپانيا).

بعضىها اين صورت را از مصاديق «دفاع از بيضه نمىدانند بل مشمول مورد زير مىدانند ليكن تعدادشان خيلى كم و نادر است، اختلاف در جريان بعضى از احكام در اين دو صورت نيز هست.

٨) جهاد دفاعى براى دفاع از جان قوم يا گروهى از مسلمين.

٩) جهاد دفاعى براى دفاع از مال يا عرض قوم يا گروهى از مسلمين.

١٠) جهاد يك يا چند نفر براى حفظ جان خودشان. و از اين قسم است كسى كه به ميان مردمى از كفار رفته و كفار ميزبان، مورد حمله كفار ديگر شوند به طورى كه جان او نيز در خطر باشد.

١١) دفاع شخصى يا اشخاصى از جان يا مال يا عرض خودشان در قبال مهاجمين مسلمان. مانند دزدان راهزن و ..

١٢) هر كدام از موارد: ٨- ٩- ١٠- ١١، هم در عصر حضور قابل تصور است و هم در عصر غيبت. و در همه