حكم فرار از زحف ثابت نيست [١] و آن در جهاد حقيقى است كه به اذن امام باشد و بر هر كس كه واجب شد اين، در ترك آن عاصى است و از باب امر به معروف، اجبار مىتوان كرد آنها را.

٤٧٨- سؤال:

در اين صورت كه خوف هجوم و غلبۀ مشركين بر بلاد مسلمين است، وجوب مدافعه و مجاهده با آنها فورى است يا نه؟ و در صورتى كه فورى باشد مجاهده، ترك نمودن آن و به حج و زيارت عتبات عاليات رفتن چه صورت دارد؟ بيان فرمايند.

جواب:

در صورتى كه موسم روانه شدن قافلۀ حج، مدافعه با كفار واجب شود، به اين معنى كه رفتن حج باعث تعطيل مدافعه مىشود، در اينجا حكم آن است كه دو واجب مضيق بر مكلف جمع شود و محتاج به مرجحى باشد در تقديم احدهما. و ظاهر اين است كه در اينجا در صورت تعيين وجوب، دفاع را بايد مقدم داشت بر حج، و حكم زيارت هم از اينجا معلوم شد، هر گاه بر او واجب شده باشد يا به نذر و شبه آن، چه جاى زيارت مستحب.

٤٧٩- سؤال:

آيا از اهل اسلام، كسانى كه با كفار همداستان شده اختيار كمك ايشان را مىنمايند در تسخير ممالك اسلام، نهب و اسر و قتل ايشان جايز است يا نه؟ و اگر غلبه بر كفار در اين دعوى موقوف به كوچانيدن و تنبيه بعضى متمردين اهل اسلام باشد، آيا كوچانيدن [٢] ايشان در صورتى كه ايواى عين مشركين نموده، اسرار مسلمين

[١]: اين بر مبناى همان روش ميرزا است كه دو موضوع را يكى مىداند. ليكن در صورتى كه اداره كننده جنگ حكومت غير مشروع، باشد، راهى غير از فتواى مزبور نيست، زيرا اجراى مجازات فرار به غير از حكومت مشروع، بر ديگران جايز نيست

[٢] يكى از مشكلات عباس ميرزا در جنگ قفقاز كوچانيدن عشاير متعدد بود البته نه فقط بخاطر خيانت آنان بل اهميت «جمعيت» در آن زمان از اهميت «سر زمين» كمتر نبود وى در ميان دو دوره جنگ با روس سالها هم بر سر قبيله حيدرانلو با عثمانىها جنگيد.