هر گاه گذران و دوران معاش شخصى مخلوط از كسب و هديه و اخذ وجوه برّ بوده و بتدريج خانه و ما يحتاج خانه را و فاضل مؤنه از ظروف و فروش و رخت و كتاب و باغ و ساير امور تحصيل نموده، حال خمس مجموع را بدهد يا فاضل مؤنه سال را به چه نحو بايد معلوم نمود؟ به اعتبار اين كه اوقات تحصيل ما يحتاج خانه مختلف است، مثلا گندم را سر خرمن و برنج را در زمستان و هم چنين تاريخ تحصيل هر يك را على حده نگه دارد يا تاريخ قدرت بر تحصيل را؟

و هر گاه شخص قادر بر تحصيل قوت ساليانه نباشد، مثلا ماه به ماه يا شش ماهه يا يازده ماهه تحصيل نمايد و به مصرف برساند، فاضل مؤنه نخواهد داشت، طريق واضح را بيان فرمايند.

جواب:

آن چه از براى خانه و ما يحتاج خانه است، مثل اصل خانه و ظرف و فرش به قدر احتياج و امثال آن، كه در خور زىّ او و امثال اوست در آن خمس متعلق نيست و هم چنين باغ و ملكى كه از براى گذران معيشت خريده و هم چنين كتابى كه محتاج است به آن. و آن چه شنيدهاند كه خمس در فاضل مؤنه است معنى آن اين است كه هر گاه كسى زراعتى يا تجارتى يا كسبى داشته باشد، آن ملك و سرمايۀ او كه محتاج است به آن از براى او، وضع مىشود و آن چه از مداخل و منافع آنها به عمل مىآيد صرف معيشت مىكند، هر قدر از آن منافع كه بعد از وضع مؤنۀ سال، زياد آمد خمس آن را مىدهد و حساب تاريخ سال را از ابتداى شروع در آن شغل و كسب بايد ملاحظه كرد.

مثلا زارع، ابتداى سال او، ابتداى تخم كشتن است. پس آن چه خرج مىكند در اين سال از براى زراعت و قرض [١] مىكند و مىخورد و صرف مىكند تا ابتداى زرع سال دوم

[١] از نظر جامعه شناسى قابل توجه است كه در گذشته زارعين ما يحتاجشان را بصورت نسيه از تجار مىخريدند و باصطلاح مىخوردند تا هنگام برداشت خرمن نسيهها را پرداخت نمايند و تا سال ١٣٣٨ كمتر زارعى دچار اين مشكل نبود.