تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى

مناجات

نو بينى و نو گرايى جلال الدين مولوى

علت روانى نو بينى و نو گرايى جلال الدين

بى اعتنايى جلال الدين به زمان و خاصيت گذشت و حال و آينده آن ، يكى از مهمترين عوامل گريز از كهنگى و هيجان به نو گرايى او است

لازمهء نو بينى و نو گرايى پوچ شدن آن چه كه واقع مى شود نيست

نو گرايى جلال الدين در گسترش فرهنگ بشرى

موقعيت جلال الدين مولوى در فرهنگ و معارف اسلامى

سخنى چند با كسانى كه گمان كردهاند فرهنگ جلال الدين مستقل بوده و ارتباطى با فرهنگ اسلامى ندارد

رابطهء جلال الدين با قرآن مى تواند وضع روانى او را در عشق و ايمان فوق العاده به اساسىترين منبع اسلامى

نوع يكم - آياتى كه صريحا مورد استشهاد يا تفسير و اقتباس جلال الدين در آثارش قرار گرفته است

نوع دوم - انعكاس مفاد آيات قرآنى در آثار جلال الدين

عظمت و ظرافت فكرى و روحانى جلال الدين در تطبيق و توضيح مضامين آيات به موارد مناسب است

آيات مورد استشهاد و تفسير و اقتباس جلال الدين در كتاب مثنوى و مكتوبات و فيه ما فيه و مجالس سبعه

شمارهء روايات مورد استشهاد و تفسير و اقتباس جلال الدين در كتاب فيه ما فيه

شماره روايات مورد استشهاد و تفسير و اقتباس جلال الدين در مجالس سبعه

اسرار از گروه مجهولات به معناى اصطلاحى نيست

آيا هر كس كه با اين رازها آشنا شد ، نمى تواند آنها را به ديگران ابراز نمايد ؟

تفسير ابيات

در بيان آن كه دعاى عارف و اصل و درخواست او از حق همچو درخواست حق است از خويشتن كه كنت له سمعاً و بصراً و يداً و قوله تعالى و ما رميت اذ رميت و لكن الله رمى و آيات و اخبار و آثار درين بسيار است و شرح سبب سازى حق تا مجرم را گوش گرفته به توبهء نصوح آورد

تفسير ابيات

يافته شدن گوهر و حلالى خواستن حاجيان و كنيزان شاه زاده از نصوح

تفسير ابيات

تشبيه كردن قطب كه عارف و اصل است در اجرى دادن خلق از قوت رحمت و مغفرت بر مراتبى كه حقش الهام دهد و تمثيل اجراى خوار كه ددان باقى خوار و پند بر مراتب قرب ايشان بشير نه قرب مكانى بلكه قرب صفتى و تفاصيل اين بسيار است و اللَّه الهادى

اختلاف مردم در بهره بردارى از مواد معيشت مربوط به خدا است ، چه معنا دارد ؟

تفسير ابيات

ديدن خر سقايى اسبان با نواى تازى را بر آخور خاص و تمنا بردن آن دولت را در موعظه آن كه تمنا نبايد بردن الَّا مغفرت و عنايت كه اگر در صد گونه رنجى چون لذت مغفرت بود همه شيرين شود باقى هر دولتى كه آن را ناآزموده تمنا مى برى با آن رنجى قرين است كه آن را نمى بينى چنان كه از هر دامى دانه پيدا بود و فخ پنهان تو درين يك دام ماندهاى تمنى مى برى كه كاشكى با آن دانه ها رفتمى ، پندارى كه آن دانه ها بىدام است

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

در تقرير معنى توكل ، حكايت آن زاهد كه توكل را امتحان مى كرد و از اسباب منقطع شد و از شهر بيرون آمد از شوارع دور و در بن كوهى مهجور سر بر سر سنگى نهاد و گفت توكل كردم بر سبب سازى و رزاقى تو و از اسباب منقطع شدم ببينم سبب توكل را

تفسير ابيات

تفسير ابيات

جواب گفتن خر روباه را كه توكل بهترين كسبها است كه هر كسبى محتاج است به توكل كه اى خدا اين كار مرا راست دار و دعا متضمن توكل است و توكل كسبى است كه به هيچ كسبى ديگر محتاج نيست الى آخره

مثل آوردن اشتر در بيان آن كه در مخبر دولتى فر و اثر آن چون نبينى جاى متهم داشتن باشد كه او مقلد است در آن

آيا احساس ذى حق بودن با نرمى و چاپلوسى سازگار است ؟

كسى كه خود ندارد ، جان ندارد و كسى كه جان ندارد نمى تواند در ديگران جانى به وجود بياورد ، يا آن را با فرو شكوه نمايد

آيا خود يابى يكى از ضروريات حيات است ؟

عنصر دوم

تفسير ابيات

تفسير ابيات

حكايت آن مخنث و پرسيدن لوطى از او در حالت لواطه كه اين خنجر از بهر چيست ؟ گفت از بهر آن كه اگر كسى با من بد انديشد شكمش بشكافم لوطى بر سر او آمد و شد مى كرد و مى گفت الحمد لله كه من با تو بد نينديشم بيت من بيت نيست اقليم است هزل من هزل نيست تعليم است ان الله لا يستحيى ان يضرب مثلا ما بعوضة فما فوقها اى فما فوقها فى تغيير النفوس بالانكار ما ذا أراد الله بهذا مثلا و آن كه جواب فرمايد كه اين خواستم يضل به كثيراً و يهدى به كثيراً كه هر فتنه همچون ميزان است بسيار از او سرخ رو شوند و بسيار بىمراد گردند و لو تأملت فيه قليلا لوجدت من نتايجه الشريفة كثيراً فهم من فهم و الله الملهم و السلام

تفسير ابيات

غالب شدن مكر روباه بر استعصام و تعفف خر و كشيدن روبه خر را سوى شير به بيشه

آيا در مقابل حماقت و سقوط افراد انسانى مى توان به قضيه بىاساس « تو گليم خويش را از آب بيرون بكش » قناعت ورزيد ؟

تفسير ابيات

حكايت آن شخص كه از ترس خويش را به خانهاى افكند روى زرد چون زعفران ، لبها كبود چون نيل ، دست لرزان چون برگ درخت ، خداوند خانه پرسيد كه خير است چه واقعه است ؟ بيرون خر مى گيرند به سخره گفت مبارك خر مى گيرند تو خر نيستى چه مى ترسى ؟ گفت سخت به جد مى گيرند تمييز برخاسته است امروز ترسم كه مرا خر گيرند

اگر اندكى از ظواهر غلط انداز و فريباى نمودهاى هستى بگذريد و در مبادى بنيادين بنگريد نردبانهايى به شمارهء انسانها خواهيد ديد كه از دلهاى يكايك آنان به سوى آسمان نصب شده است

جمعيتها در حال تحرك قدرت خود آگاهى را از دست مى دهند و فعاليتهاى آنان تخريبى است نه سازنده

افزايش ارزش يا تباهى در حال جمعيت تفاعل يافته

1 - اگر راست است كه اكثريت دليل واقعيت و اثبات كننده ارزش نيست ، پس توصيهء خداوند به مشورت چه معنا دارد دارد ؟

2 - آيا راى اكثريت اقليت را به اضافهء نظريه بيش از اقليت در بر ندارد ؟

تفسير ابيات

بردن روباه خر را پيش شير و جستن خر از شير و عتاب كردن روباه با شير كه هنوز خر دور بود شتاب كردى و عذر گفتن و لابه كردن شير روبه را كه برو و دگر باره اش بفريب

تفسير ابيات

دوم بار آمدن روباه بر آن خر گريخته تا باز بفريبدش

جواب دادن خر روباه را

تفسير ابيات

پاسخ دادن روباه مر آن خر را ديگر بار

تو كه هنوز گرفتار سرگردانىهاى اوهام خويشتنى ، براى چه پيرامون توهمات ديگران مى گردى ؟ اولا « من » خويش را تعيين و اصلاح كن ، سپس به انديشهء شناخت و اصلاح « من » ديگران باش

تفسير ابيات

حكايت شيخ محمد سررزى غزنوى قدس سره و رياضت او كه هر شب افطار به برگ رز مى كرد جهت ذل نفس خود

آمدن شيخ بعد از چندين سال از بيابان به شهر غزنين و زنبيل گردانيدن او به اشارت غيبى و تفرقه كردن آن چه جمع آيد بر فقرا

1 - آيا مى توان عشق را تعريف كرد و توضيح داد ؟

2 - عشق جمادات را هم تحت تأثير قرار مى دهد

3 - عشق و جهان هستى جمله

4 - خواص و لوازم عشق به معناى عمومى آن

5 - تفكيك عشق مجازى و عشق حقيقى در انديشه هاى جلال الدين

6 - مسئله يكم - عشق كشش به سوى تمايلات و ضرورتها نيست

9 - مسئلهء چهارم - عاشق مجازى از همهء انسانهاى ديگر حتى از واقعيت خود معشوق بريده مى شود

10 - مسئله پنجم - عاشق مجازى به صورت و ساخته هاى خود عشق مى ورزد

11 - كيفر عشق مجازى

12 - مسئله ششم - دريغا كه بشر عالىترين فعاليت روانى خود را كه وحدت يابى است ، در واحدى مستهلك مى نمايد كه تمام هستى او را با خلا رو برو مى سازد

13 - زيبايى و جاذبيت معشوق كه بدرجه مطلق رسيده و عشقى در عاشق به وجود آورده است ، عظمت خلاقيت روح عاشق است كه از ذات خود در آورده به معشوق چسبانده و عشق به آن مى ورزد

14 - عشق حقيقى و انگيزه و خواص آن

15 - پديده هاى با عظمت انسانى در عشق حقيقى است

16 - تفسير و توجيه مشروح در بارهء عشق الهى و مقايسهء آن با عشقهاى معمولى

17 - آيا عشق مجازى مى تواند راه و مقدمهاى براى عشق حقيقى بوده باشد ؟

18 - مطلب يكم - آيا عشق يك پديدهء ما فوق طبيعى و رو به خدا است ، خواه معشوق موضوعات جالب اين دنيا بوده باشد يا سعادت ابدى و موجود برين ؟

19 - مطلب دوم - ميان عشق بيك موضوع و درك زيبايى و كمال آن ، تفاوت زياد وجود دارد ، آن چه كه مى تواند مقدمهاى براى عشق حقيقى باشد ، دومى است نه اولى

20 - محبت و عشق الهى چيست و چگونه قابل وصول است ؟

21 - آيا عشق ما فوق كفر و ايمان است ؟

22 - آيا عشق مجرد از ايمان تصرف در خدا نيست ؟

عشق و منابع اسلامى

23 - آيا كلمات ديگرى در منابع اسلامى به جاى عشق به كار برده شده است ؟

تفسير ابيات

تفسير ابيات

رفتن آن شيخ به خانهء اميرى بهر كديه روزى چهار بار با زنبيل به اشارت غيبى و عتاب كردن امير او را بدان وقاحت و عذر آوردن شيخ امير را

علوم مخفى و سحر و فلسفه و علم نجوم آن طور كه بايد به حد نصاب خود نرسيده است

دانشهاى بشرى با هزاران زحمت و كوشش در روز روشن ستارهء ناچيزى را نشان مى دهند ، ولى گروهى از دانشمندان در بارهء آن خورشيد عشق كه روز را روشن ساخته است نمى انديشند

قضايايى كه بر انسانها عرضه مى شوند با نظر به تطابق مدلول آن قضايا با واقعيات از يكى از سه حال بيرون نيست وجوب و امكان و امتناع

تفسير ابيات

تفسير ابيات

اشاره آمدن از غيب به شيخ كه اين دو سال به فرمان ما بستدى و دادى ، بعد از اين بده و مستان دست در زير حصير مى كن كه آن را چون انبان ابو هريره گردانم كه هر چه خواهى بيابى تا عالميان را يقين شود كه وراى اين عالم عالميست كه خاك به كف بگيرى زر شود ، مرده در آن آيد زنده گردد ، نحس اكبر در آن آيد سعد اكبر شود ، كفر ايمان شود زهر ترياق گردد ، نه داخل اين عالم است نه خارج نه فوق و نه تحت نه متصل و نه منفصل ، بىچون و چگونه و هر لحظه او را هزار اثر و نمونه ، چنانكه صنعت دست با دست و غمزهء چشم با چشم و فصاحت زبان با زبان نه داخل است نه خارج و نه متصل و نه منفصل و العاقل يكفيه الاشاره

تفسير ابيات

آنان كه براى شكستن قفس كالبد بدن مى شتابند ، براى آنست كه آب حيات جانشان خشكيده است ، لذا شكافتن بدن و متلاشى ساختنش شگفت انگيز نخواهد بود

تفسير ابيات

صيد كردن شير آن خر را و تشنه شدن شير از كوشش ، رفت به چشمه تا آب خورد ، تا باز آمدن شير جگر بند و دل و جگر نيافت از روبه پرسيد كه كو دل و جگر ؟ روبه گفت اگر او را دل و جگر بودى آن چنان سياستى ديده بود آن روز و به هزار حيله جان برده كى بر تو باز آمدى لو كنا نسمع او نعقل ما كنا فى اصحاب السعير

تفسير ابيات

حكايت آن راهب كه به روز روشن با شمع در طلب آدمى مى گشت

ديوژن است كه در روز روشن چراغ به دست مى گردد ، شايد كه آدمى پيدا كند

قضا اصل است و ما فرع آنيم چه معنا مى دهد ؟

تفسير ابيات

دعوت كردن مسلمانى مغى را به دين اسلام و جواب گفتن او

قلمرو مشيت الهى

تفسير ابيات

در بيان مثل شيطان بر درگاه رحمان

آيا شيطان مطيع اوامر الهى است ؟

تفسير ابيات

جواب گفتن مؤمن سنى كافر جبرى را در اثبات اختيار بنده و دليل گفتن كه سنت راهى است كوفته اقدام انبيا عليهم السلام و بر يمين آن ، راه به بيابان جبر است كه خود را اختيار نبيند و امر و نهى را منكر شود و تأويل كند ، از منكر شدن امر و نهى لازم آيد انكار بهشت و دوزخ كه بهشت جزاى مطيعان است و دوزخ جزاى مخالفان و ديگر نگويم به چه انجامد و العاقل يكفيه الاشاره و بر يسار آن ، راه بيابان قدر است كه قدرت خالق را مغلوب قدرت خلق داند و از آن فسادها زايد كه آن مغ جبرى برشمرد

2 - امر و نهى و تكليف به طور عمومى

5 - تعليم و تربيت

تحرك اختيار در انسانها

به حكم صريح عقل جبر از قدر رسواتر و پوچتر است

يكى ديگر از دستاويزهاى جبريون موضوع علم خداوندى است كه به طور اختصار مطرح مى كنيم آيا خداوند به كارهاى اختيارى انسانها دانا است ؟

1 - حقيقت اوصاف و فعاليتهاى خداوندى قابل مقايسه با اوصاف و فعاليتهاى انسانى نيست

2 - با اين كه اوصاف و افعال خداوندى در كلمات زمانى بيان مى شود با اين حال ما فوق زمان مى باشد

توضيحى در بارهء علم خداوندى كه با كلمهء ماضى يا مستقبل ذكر شده است

علم خداوندى و كارهاى اختيارى انسانها از نظر فلسفى

يك اكتشاف عينى و تجربى در كارهاى انسانى در مقابل علم خداوندى

بحثى در مفاد عنوان ابيات مورد نقد و تحليل كه مدلول امر بين امرين است

تفسير ابيات

در بيان آنكه درك وجدانى چون اختيار و اضطرار و خشم اصطبار و سيرى و ناهار به جاى حس است كه زرد از سرخ بدان فرق كنند و خرد از بزرگ و تلخ از شيرين و مشك از سرگين و درشت از نرم به حس مس و سرد از گرم و سوزان شير گرم و تر از خشك و مس ديوار از مس درخت معلوم كند پس منكر حس باشد و زياده كه وجدان از حس ظاهرتر است زيرا كه حس را توان بستن و منع كردن از احساس و بستن راه و مداخل وجدانيات ممكن نخواهد بود و العاقل يكفيه الاشاره

وجدان صاف اختيار را به خوبى احساس مى كند

تفسير ابيات

حكايت در بيان تقرير اختيار خلق و بيان آن كه تقدير و قضا سلب كنندهء اختيار نيست

آيا مجازات و انتقام دليل اختيار است ؟

اعتقاد به جبر به تناقض صريح مى انجامد

تفسير ابيات

حكايت هم در جواب جبرى و اثبات اختيار خلق و صحت امر و نهى و بيان آن كه عذر جبرى در هيچ ملتى و در هيچ دينى مقبول نيست و موجب خلاص نيست از سزاى آن كار كه كرده است چنانكه خلاص نيافت ابليس جبرى به آن كه گفت كه بما اغويتنى و القليل يدل على الكثير

شما كه مى گوييد خداوند انسان را جلوه گاه صفات خود قرار داده است ، چرا اختيار را از اين اصل استثناء مى كنيد ؟

در حكومت بر صورت و موجود بىاختيار ، هيچ عظمتى وجود ندارد ، حكومت بر موجودات مختار است كه تنها از قدرت مطلقهء الهى بر مى آيد

تفسير ابيات

در معنى ما شاء الله كان يعنى خواست خواستِ اوست و رضا رضاى او و از خشم و رد ديگران تنگ دل مباشيد كان اگر چه لفظ ماضى است ليكن در فعل حق ماضى و مستقبل نباشد كه ليس عند ربنا صباح و لا مساء

در بيان معنى جفّ القلم و كتب ان لا يستوى الطاعة و المعصية ، لا يستوى الامانة و السرقة جفّ القلم ان لا يستوى الشكر و الكفران ، جفّ القلم ان الله لا يضيع اجر المحسنين

استدلال جبريون به روايت « جف القلم » بىمعنا است ، مگر جف القلم مى تواند دست خدا را از فعاليت ببندد ؟

تفسير ابيات

حكايت آن درويش كه در هرى غلامان عميد خراسانى را آراسته ديد و بر اسبان تازى و قباهاى زربفت و كلاه هاى معرق ، و غير آن پرسيد كه اينها كدام اميرانند و چه شاهانند ؟ گفتند او را كه اينها اميران نيستند ، اينها غلامان عميد خراسانند روى به آسمان كرد كه اى خدا غلام پروردن از عميد خراسان بياموز آنجا مستوفى را عميد گويند

بيا جبر بافى فلسفه فروشان خود پرور را رها كن ، باشد كه اطلاعى از جبر جانانه به دست بياورى بيا از مشترى جويى دست بردار ، اين مشتريان كالايى از تو نمى خواهند ، بلكه به خريدارى عمر تو آمدهاند و براى احترام دروغين سر در مقابل تو خم مى كنند و ظرف هستى ترا از سرمايهء هستىات خالى مى كنند و به سراغ ديگرى مى روند

تفسير ابيات

باز جواب گفتن كافر جبرى مؤمن سنى را كه با سلام و به ترك اعتماد جبرش دعوت مى كرد و دراز شدن مناظره از طرفين كه مادهء اشكال و جواب را نبرد الا عشق حقيقى كه او را پرواى آن نماند ذلك فضل الله يؤتيه من يشاء

چنين است كار مكتبهاى بشرى ، مقدار محدودى از روشنايىها مخلوط با مقدار ديگر از تاريكىها روشنايىها را خود ما مى فهميم ، تاريكىها را بزرگانمان

تفسير ابيات

پرسيدن پادشاه قاصداً اياز را كه چندين غم و شادى با چارق و پوستين كه جماد است چراست تا اياز را در سخن آورد

اگر شما نو خواه باشيد ، كهنه ها در نو گرايى شما مى توانند شركت كنند

تفسير ابيات

حكايت تسلى كردن خويشان مجنون را از عشق ليلى

تفسير ابيات

حكايت جوحى كه چادر پوشيده و در وعظ ميان زنان نشسته و حركتى كرد كه زنى او را بشناخت كه مرد است و نعرهء كشيد

تفسير ابيات

حكايت آن مؤذن زشت آواز كه در كافرستان بانگ زد از براى نماز و مرد كافر او را هديه داد

اجزاى لا يتجزى ( ذرات جسمانى ) و ذرهء نورانى

تفسير ابيات

حكايت آن زن كه گفت شوهر را كه گوشت را گربه خورد شوهر گربه را به ترازو بركشيد گربه نيم من برآمد گفت اى زن گوشت نيم من بود و افزون اگر اين گوشت است گربه كو و اگر اين گربه است گوشت كو

تفسير ابيات

حكايت آن امير كه غلام را گفت مى بيار غلام رفت و سبوى مى آورد در راه زاهدى بود كه امر به معروف مى كرد سنگى زد و سبوى او را بشكست امير بشنيد قصد گوشمال زاهد كرد اين قضيه در عهد عيسى عليه السلام بود كه هنوز مى حرام نشده بود ليكن زاهد منع لذت و تنعم مى كرد

آيا مى گسارى پيش از ظهور اسلام جايز بوده است ؟

تفسير ابيات

در بيان حكايت ضياء بلخ و شيخ الاسلام تاج بلخ و لطيفه گفتن ضياء

تفسير ابيات

تفسير ابيات

باز رجوع به حكايت امير و زاهد و اجتماع خلق

تفسير ابيات

در بيان بىطاقتى سالكان پيش از گشاد و قصد كردن حضرت مصطفى صلى الله عليه و آله افكندن خود را از كوه حرا از وحشت حجاب و نمودن جبرئيل عليه السلام خود را به وى و منع كردن و بشارت دادن

دست و پاى امير بوسيدن و دوم بار لابه كردن شفيعان و همسايگان زاهد

تفسير ابيات

تفسير اين آيه كه و ان الدار الاخرة لهى الحيوان لو كانوا يعلمون كه در ديوار و عرصهء آن عالم و آب و كوزه و ميوه و درخت همه زندهاند و سخن گو و سخن شنو ، و جهت آن فرموده حضرت مصطفى صلى الله عليه و آله الدنيا جيفة و طالبها كلاب و اگر آخرت را حيات نبودى آخرت هم چون دنيا جيفه بودى جيفه را نه از براى بوى زشت بل براى مردگيش جيفه خوانند

حياتى را كه در پهنهء اين جهان مى بينيد ، مناسب حيات كودكانهء انسانها است ، حيات حقيقى كه قلمرو ابديت است ، شايسته انسانهاى زندهء حقيقى است

تفسير ابيات

تفسير ابيات

تفسير ابيات

حكايت مهمان و كدخدا و زن و بيان فضيلت مهماندارى

انديشه هاى مثبت كه به مغز آدميان سرازير مى شود ، نسيمى از عنايت ماوراى طبيعت است ، اگر سد راهش باشيد راه خود را پيش مى گيرد و مى رود گلشن ديگران را مى نوازد

تفسير ابيات

تمثيل فكر هر روزينه كه در دل آيد به مهمان نو كه از اول روز در خانه فرود آيد و تحكم و بد خويى كند و فضيلت مهماندارى و ناز مهمان كشيدن

وصيت كردن آن پدر دختر را كه از اين شوهر كه تو راست خود را نگاهدار تا حامله نشوى

تفسير ابيات

وصف ضعف دل و سستى آن صوفى سايه پروردهء مجاهده ناكرده داغ عشق ناكشيده و به سجده و دست بوس عام و به حرمت نظر كردن و به انگشت نمودن ايشان كه امروز در زمانه صوفى اوست غره شدن و به وهم چون معلم كودكان رنجور شدن و با آن وهم كه من مجاهدم مرا در اين راه پهلوان مى دانند با غازيان به غزا رفتن كه به ظاهر نيز هنر بنمايم جهاد را اگر در جهاد اكبر مستثناام جهاد اصغر چه محل دارد

تفسير ابيات

حكايت عياضى رحمهم الله كه هفتاد بار به غزو رفته بود و غزاها كرده به اميد شهيد شدن و چون از جهاد اصفر به جهاد اكبر شتافت و خلوت گزيد آواز طبل غازيان شنيد نفس او را رنجه داشتى جهت غزا كردن و او نفس را در اين دعوت متهم مى نمود

تفسير ابيات

تفسير ابيات

ايثار كردن صاحب موصل آن كنيزك را به خليفه تا خون ريزى مسلمانان زياد نشود

پرسيد شخصى از بزرگى فرق ميان حق و باطل را

تفسير ابيات

اين هم نوعى از جهان بينى است كه مى گويد « جون نمى بينم پس نيست »

اگر بخواهيم واقعيت را از چارچوبه « بايد به بينم » دريابيم ، خوبست كه نتيجهء ميلياردها كوشش و تلفات و فداكارىهاى بشرى را در راه واقع يابى در اشباع غرايز طبيعى خود خلاصه كنيم

تفسير ابيات

خنده كردن آن كنيزك از ضعف شهوت خليفه و شهوت آن پهلوان و فهم كردن خليفه حال او را و پرسيدن

تفسير ابيات

فاش كردن آن كنيزك راز را با خليفه از بيم زخم شمشير و اكراه خليفه كه راست گو سبب اين خنده را و گر نه بكشمت

بار ديگر بدانيم كه لزوم سنخيت ميان علت و معلول يك اصل ساختگى است

هيولى و روش جلال الدين

تفسير ابيات

عزم كردن شاه چون واقف شد بر آن خيانت كه بپوشد و عفو كند و او را بوى دهد و دانست كه آن فتنه جزاى قصد او بود و ظلم او بر صاحب موصل كه و من اساء فعليها و ان ربك لبالمرصاد و ترسيدن كه اگر انتقام كشد آن انتقام هم بر سر آيد چنانكه اين ظلم و طمع بر سرش آمد

تفسير ابيات

تفسير ابيات

دادن شاه محمود گوهر را در بزم به دست وزير كه اين به چند ارزد و مبالغه كردن وزير در قيمت و فرمودن شاه وزير را كه اين را بشكن و گفتن وزير كه اين گوهر نفيس را چگونه بشكنم

تفسير ابيات

رسيدن آن گوهر آخر دور به دست اياز و كياست اياز و مقلد ناشدن او ايشان را مغرور ناشدن او به مال و خلعت و جامگى افزون كردن و مدح عقل ايشان كردن كه نشايد مقلد را مسلمان دانستن اگر چه مسلمان باشد و نادر باشد كه مقلد ثبات كند بر آن اعتقاد و مقلد از امتحانها به سلامت بيرون آيد كه ثبات بينايان ندارد

تفسير ابيات

تشنيع اميران اياز را كه چرا چنين گوهر را شكستى و جواب او

تمام عمر در خواب بودم ، آنگاه بيدار شدم كه فهميدم زندگى همان احساس وظيفه است و انجام آن

تفسير ابيات

قصد كردن شاه به قتل اميران و شفاعت كردن اياز آنها را كه العفو اولى

هر اندازه كه يك موضوع براى آدمى جدىتر و حياتىتر تلقى شود ، بهمان اندازه فراموشى و غفلت و اشتباه در بارهء آن موضوع تقليل مى يابد

تفسير ابيات

تفسير گفتن ساحران فرعون را در وقت سياست كه لا ضير انا الى ربنا منقلبون

كسى كه من خدايم مى گويد ، نه من را مى شناسد نه خدا را

تفسير ابيات

مجرم دانستن اياز در اين شفاعتگرى و عذر اين جرم خواستن و در آن عذر خواهى خود را مجرم دانستن و اين شكستگى از عظمت شاه خيزد و از شناخت او كه اعلمكم بالله اخشاكم من الله انما يخشى الله من عباده العلماء

تفسير ابيات

تفسير ونقد وتحليل مثنوى جلال الدين محمد مولوى - علامه جعفری - الصفحة ٥١٤ - تفسير ابيات

آن چه كه در گذشته گفته است :

اى برادر عقل يك دم با خود آر دم بدم در تو خزان است وبهار
مسئلهء عالىترى را مطرح كرده ومى گويد : تشابه مواد وعناصر انديشهء ديروزى با انديشهء امروزى شما را نفريبد وگمان نكنيد : جريان اين انديشه كه « سقراط انسان است » « هر انسان فانى است » « پس سقراط فانى است » كه ديروز بلكه يك ساعت پيش در مغز شما به وقوع پيوسته وگذشته است ، همين جريانى است كه امروز يا در اين ساعت در مغز شما نمودار گشته است ، بلكه حتى عدد كه تجريد يافته ترين حقيقت ذهنى است هر لحظهاى كه در ذهن آدمى نمودار مى شود لحظهء بعد عدد ديگرى است كه به جريان افتاده است .
عدد ١٢ در لحظهء پيش غير از عدد ١٢ در لحظه بعد است كه در مغز آدمى به وجود مى آيد ، زيرا عدد يا نوعى از فعاليت مغزى است كه نمود فيزيكى ندارد ويا پديده ايست كه از نمودى برخوردار است .
اگر عدد يك فعاليت محض مغزى است روشن است كه خود فعاليت كه از نوع حركت است ، دگرگونى را در ماهيت خود دارد واگر عدد نمود فيزيكى مخصوص به خود دارد ، بدان جهت كه حامل نمود ( سلول ويا اعصاب مغزى ) دايما در حال دگرگونى است ، لذا بايستى عدد كه نمودى در روى آنست دگرگون شود .
جلال الدين اين مسئله را هم به طور مستقيم وهم به طور غير مستقيم بيان كرده است . مصرع اول بيت دوم دگرگونى را در هويت خود شادى كه پديده روانى است تثبيت مى كند ودر مصرع دوم دگرگونى انديشه را مستند به دگرگونى اثر وخاصيتش مى داند . واين روش دو پهلو كاملًا صحيح است تفسير ابيات اين سخن حد واندازهاى ندارد ، اى اياز عزيز ، اكنون شمهاى از احوالت را باز گو كن . احوال روحى تو از منبع نو آفرين سرچشمه مى گيرد ، تو نمى توانى رضايت به ركود حال بدهى . بگو واحوال نو نو خود را با ما هم در ميان بگذار .