پيش از آنكه به تحليل معنى تعصّب و سرچشمه و انگيزه‌ها و آثار زيانبار آن بپردازيم لازم است نگاهى به احاديث اسلامى كه در اين زمينه وارد شده است بيفكنيم، چرا كه بسيارى از مسايل مورد نظر در لابه‌لاى اين احاديث به صورت اجمالى مطرح شده است.

احاديث در اين زمينه فراوان است كه در ذيل به نمونه‌هايى از آن اشاره مى‌كنيم:

١- در حديثى از رسول خدا صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم: «مَنْ كَانَ فِى قَلْبِهِ حَبَّةً مِنْ خَرْدَلٍ مِنْ عَصَبِيَّةٍ بَعَثَهُ اللَّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ مَعَ اعْرَابِ الْجَاهِلِيَّةِ؛ هر كسى در دلش به اندازه دانه خردلى عصبيّت باشد خداوند روز قيامت او را با اعراب جاهليّت محشور مى‌كند». [١]

اين تعبير نشان مى‌دهد كه اين رذيله اخلاقى به قدرى خطرناك است كه پايين‌ترين درجات آن نيز با ايمان خالص سازگار نيست.

٢- در حديثى از اميرمؤمنان على عليه السلام مى‌خوانيم: «انَّ اللَّهَ يُعَذِّبُ السِّتَّةَ بِالسِّتَّةِ، الْعَرَبَ بِالْعَصَبِيَّةِ، وَ الدَّهَاقِينَ بِالْكِبْرِ، وَ الْامَرَاءَ بِالْجَوْرِ، وَالْفُقَهَاءَ بِالْحَسَدِ، وَ التُّجَّارَ بِالْخِيَانَةِ، وَ اهْلَ الرَّسَاتِيقِ بِالْجَهْلِ؛ خداوند شش گروه را به خاطر شش چيز عذاب مى‌كند: عرب را به خاطر تعصّب، و اربابان را به خاطر تكبّر، و حاكمان را به خاطر ستم، و فقيهان را به خاطر حسد، و تجّار را به خاطر خيانت، و اهل روستاها را به خاطر جهل و نادانى»! [٢]

جالب اينكه تعصّب را نخستين امر از امور ششگانه ذكر فرموده، در حالى كه همه آنها از گناهان بزرگ است.

٣- در حديث ديگرى از پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله مى‌خوانيم: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ دَعَا الَى عَصَبِيَّةٍ، وَ لَيْسَ مِنَّا مَنْ قَاتَلَ عَلَى عَصَبِيَّةٍ، وَ لَيْسَ مِنَّا مَنْ مَاتَ عَلَى عَصَبِيَّةٍ؛ كسى كه مردم را دعوت به تعصّب كند از ما نيست، و كسى كه به خاطر تعصّب بجنگد از ما نيست، و كسى كه با تعصّب بميرد از ما نيست»! [٣]

[١]-/ اصول كافى، جلد ٢، صفحه ٣٠٨ (باب العصبيّة)

[٢]-/ كافى، جلد ٨، صفحه ١٦٢، حديث ١٧

[٣]-/ سنن ابى داوود، حديث ٥١٢١، طبق نقل ميزان الحكمه‌