آسمانى را مى‌خواندند (كه به آنها دستور مى‌داد بايد از اين‌گونه تعصّب‌ها به كنار باشند) آرى افراد نادان (از مشركان عرب) نيز سخنى همانند آنها داشتند، خداوند روز قيامت درباره اختلاف آنها داورى خواهد كرد»، (وَ قَالَتِ الْيَهُودُ لَيْسَتِ النَّصَارَى عَلَى شَىْ‌ءٍ وَ قَالَتِ النَّصَارَى لَيْسَتِ الْيَهُودُ عَلَى شىْ‌ءٍ وَ هُمْ يَتْلُونَ الْكِتَابَ كَذَلِكَ قَالَ الَّذِينَ لَايَعْلَمُونَ مِثْلَ قَوْلِهِمْ فَاللَّهُ يَحْكُمُ بَيْنَهُمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فِيمَا كَانُوا فِيهِ يَخْتَلِفُونَ). [١]

از تعبيرات اين آيه به خوبى استفاده مى‌شود كه اين گونه تعصّب‌ها و خودبينى‌ها از جهل و نادانى سرچشمه مى‌گيرد، و هر قوم جاهل و بى خبر گرفتار اين رذيله اخلاقى خواهد شد.

تعبير به‌ «الَّذِينَ لَايَعْلَمُونَ» (كسانى كه نمى‌دانند) مفهوم وسيع و گسترده‌اى دارد كه مشركان عرب يكى از آن بودند و لذا بعضى از مفسّران آن را به قوم نوح، يا همه امّت‌هاى پيشين كه بر اثر جهل و نادانى گرفتار تعصّب و لجاجت بودند، تفسير كرده‌اند.

***

در يازدهمين‌ آيه سخن از يك حكم كلّى و عمومى است و نشان مى‌دهد كه در تمام طول تاريخ تعصّب و لجاجت نقش اصلى را در ادامه كفر و توحيدستيزى ايفا مى‌كرده است، مى‌فرمايد: «اين گونه در هيچ شهر و ديارى پيش از تو پيامبرى بيم دهنده نفرستاديم، مگر اينكه ثروتمندان مست و مغرور آن گفتند: ما نياكان خود را بر آيينى يافتيم و به آثار و روش آنها اقتدا مى‌كنيم»! (وَ كَذَلِكَ مَا ارْسَلْنَا مِنْ قَبْلِكَ مِنْ قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ الّا قَالَ مُتْرَفُوهَا انَّا وَجَدْنَا آبَائَنَا عَلَى امَّةٍ وَ انَّا عَلَى آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ). [٢]

اين تعبير نشان مى‌دهد كه هميشه مهمترين مانع در برابر ايمان به آيين پيامبران الهى همان تعصّب و تقليد كوركورانه ناشى از جهل بوده است.

و از اينجا خطر اين رذيله اخلاقى آشكارتر مى‌شود.

***

در دوازدهمين‌ و آخرين آيه مى‌خوانيم كه اقوام جاهلى به خاطر تعصّب و لجاجت بزرگ‌ترين انبياى الهى و عقل كلّ را متّهم به جنون مى‌كردند و آن را بهانه مخالفت خود

[١]-/ بقره، ١١٣

[٢]-/ زخرف، ٢٣