خداى تعالى بهتر و فاضلتر است از بندگى كردن سالى. فقيه گفت- رحمة اللّه عليه- كه هركه مى‌خواهد كه بداند فضل تفكّر چيست بايد كه در پنچ چيز تفكّر كند: اندر آيات و علامات او و اندر آلا و نعماى او و اندر ثواب و احسان خداى عزّ و جلّ و اندر جفاى خويش و اندر عقاب او. و امّا فكر [b ١٤٣] در آيات و علامات آن است كه در قدرت خداوند عزّ و جلّ نگرد و در آفرينش آسمان و زمين و برآوردن آفتاب از مشرق و فروبردن به مغرب و درآميختن روز و شب به يك‌ديگر و در آفرينش تن خود چنان‌كه خداى فرمود- جلّ ذكره-: «وَ فِي الْأَرْضِ آياتٌ لِلْمُوقِنِينَ» [الذاريات/ ٢٠] يعنى اندر زمين نشانيهاست مر موقنان را به واحدنيّت خداوند تعالى، «أَ فَلا تُبْصِرُونَ» [الذاريات/ ٢١] خود مى‌نه بنگريد؟ و چون بنده تفكّر كند به آيات و علامات، يقينش زيادت شود و معرفتش روشن شود. امّا تفكّر در آلا و نعما آن است كه بنگرد در نعمتهاى خداوند تعالى. و بعضى از حكما گفته‌اند كه فرق ميان «نعما» و «آلا» آن است كه تن «آلا» ست و قوّت «نعما» ست. روى و حسن و جمال «نعما» ست و دهان از جمله «آلا» ست و مزه يافتن از طعام «نعما» ست و پايها «آلا» ست و صحّت و آرميدگى وى «نعما» ست و چشم آلاست و بينايى وى «نعما» ست. و بعضى گفته‌اند كه «آلا» آن نعمتهاست كه پيوسته به بنده مى‌رسد و «نعما» دفع كردن بلاهاست از بنده، و بعضى گفته‌اند كه هر دو يكى است. «وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَتَ اللَّهِ لا تُحْصُوها» [ابراهيم/ ٣٤]. و چون بنده در نعمتها و منّتهاى [a ١٤٤] خداى تعالى تفكّر كند محبّتش زياده شود. امّا تفكّر در ثواب آن است كه بينديشد اندر آن‌كه خداوند تعالى مر اولياى خويش را وعده كرده است از كرامتها در بهشت. و اين رغبت و جهد در طلب عبادت زيادت كند و قوّت يابد بر آن. امّا تفكّر در احسان آن است كه بينديشد كه خداى تعالى چگونه پوشيده است بر وى گناهان وى را و در وقت عقوبت عقوبت نكرده است و وى را به توبه خوانده است، امّا تفكّر به جفاهاى خويش بنگرد كه چندين فرمان خداى را- عزّ و جلّ- بمانده است و چند معصيت زيادت كرده است و اين تفكّر خشوع زيادت كند. و تفكّر در عقوبت آن است كه بينديشد كه اندر همى كه خداوند عزّ و جلّ كرده است مر دشمنان را در دوزخ از خوارى و عقوبت. و اين تفكّر پرستش زيادت كند و بنده چون درين پنج چيز تفكّر كند اين از آن جمله بود كه پيغامبر فرموده است- صلى‌