است كه رسول- صلّى اللّه عليه و سلّم- فرمود:[١] «إذا عظّمت أمّتى الدّنيا نزعت [منها] هيبة الإسلام، و إذا تركت الأمر بالمعروف و النّهى عن المنكر، حرمت بركة الوحي. و إذا تسابّت أمّتى سقطت من عين اللّه- تعالى-». رسول- صلّى اللّه عليه و سلم- فرمود كه چون امّت من دنيا را بزرگ دارند مولى عزّ و جلّ شكيب‌[٢] مسلمانى از ايشان‌[٣] بردارد و چون علما امر معروف و نهى منكر به جاى مانند مولى عزّ و جلّ بركت وحى از ايشان بازدارد و چون دشنام دادن عادت كنند به نزد مولى تعالى خوار[٤] شوند. و خواجه محمد بن على‌[٥] التّرمذى‌[٦] هر سه معنى را بيان كرده است.[٧] آن‌كه گفت كه چون دنيا را بزرگ دارند شكيب مسلمانى‌[٨] ازيشان بازدارد[٩] معنى آن است‌[١٠] كه بزرگ داشتن‌[١١] از دوست داشتن‌[١٢] [b ٦٤] خيزد و هركه دنيا را دوست دارد، بنده دنيا گردد و بنده تا آن‌گاه باشكوه بود كه خاصّ بنده مولى عزّ و جلّ بود و چون بنده دنيا گشت، وى را[١٣] شكوه نماند، چه بنده را[١٤] حرمت از بهر خداوندش دارند. نبينى كه تا غلام آن مرد بازارى بود، وى را كس حرمت ندارد و چون آن محتشم‌[١٥] گردد، وى را[١٦] حرمت دارند. چون از[١٧] سلطان گردد، حرمتش زيادت گردد تا همان خواجه پيشين‌[١٨] ورا حرمت دارد. و ديگر معنى آن بود[١٩] كه تا باطنش ويران نشود مر خواركرده مولى عزّ و جلّ را بزرگ ندارد و چون باطن ويران گشت‌[٢٠] ظاهر را شكوه نماند. و آن‌كه گفت چون امر معروف و نهى منكر به جاى مانند، بركت وحى از ايشان بازدارد، معنى آن است‌[٢١] كه چون علما امر معروف و نهى منكر به جاى مانند يعنى خلق را پند ندهند و منفعت علم خويش ازيشان بازدارند، مولى عزّ و جلّ بركت وحى ازيشان بازدارد. و بازداشتن‌[٢٢] بركت وحى بدان بود كه مرد قرآن مى‌خواند و پارسى و تازى مى‌داند وليكن به دل وى هيچ اثر نكند. نه به وعده‌ها دلش را نشاط طاعت پديد آيد و نه به وعيدها دل وى‌[٢٣] بترسد تا از معاصى پرهيزگارتر شود، و نه از [a ٦٥]

[١]- گفت.

[٢]- هيبت شكوه.

[٣]-+ باز.

[٤]-T : خار.

[٥]-+ الحكيم.

[٦]-+ رحمة اللّه تعالى.

[٧]-+ و گفته يعنى.

[٨]- شكوه اسلام.

[٩]- بردارد.

[١٠]-+ و اللّه اعلم.

[١١]-+ دنيا.

[١٢]-+ دنيا.

[١٣]- ورا.

[١٤]-+ شكوه و.

[١٥]- محتشمى.

[١٦]- ورا.

[١٧]- آن.

[١٨]- پيش.

[١٩]-« بود» ندارد.

[٢٠]- شود.

[٢١]-+ و اللّه اعلم.

[٢٢]- برداشتن.

[٢٣]- دلش.