آسمان دو چيز آمده است: امر و حكم؛ امر كار است و حكم بار؛ كار كردنيست و بار كشيدنى.[١] [b ١١٧] هركه از كار گريزد، فاسق گردد و هركه از بار گريزد، كافر گردد. و اين سخن‌[٢] بيان خبر رسول است- صلّى اللّه عليه و سلّم- كه فرموده است:[٣] «الصبّر من الإيمان بمنزلة الرّأس من الجسد» كه‌[٤] چون سر از تن جدا گردد، زنده نماند هم‌چنين بنده را چون در قضاى مكروه صبر نماند،[٥] ايمان نماند.

و خواجه محمّد بن على التّرمذى- رحمة اللّه عليه- چنين گفته است كه روز ميثاق بنده از مولى عزّ و جلّ پذيرفته است كه هرچه تو فرمايى، آن كنم و هرچه تو كنى، آن پسندم. چون بنده در قضاى مكروه‌[٦] صبر نكند از عهد برگشت،[٧] لاجرم ايمان ايشان‌[٨] برود. و كمترين درجه مسلمانى صبر است و ميانه‌ترش رضاست و درجه اعلا بر تن‌[٩] از بلا، حلاوت يافتن است.

و صفت صبر را ببايد شناخت كه چگونه بود؟ چون قضاى مكروه به بنده رسد، تن‌[١٠] آن را ناخوش دارد وليكن به دل جهد كند تا رضا دهد. مثال صبر مثال داروست كه كسى بيمار گشته باشد[١١] و يا از بيمار شدن بترسد كه طبيب‌[١٢] او را داروى تيز و تلخ دهد. چون اين كس خواهد كه فروبرد، طبعش براندازد. طبيب دارو [a ١١٨] مخالف طبع دهد[١٣] وليكن دل‌[١٤] اين كس جهد مى‌كند به فروبردن كه از آن دارو امّيد صحّت‌[١٥] دارد. طبع به هيچ وجه قبول نمى‌كند[١٦] امّا دل‌[١٧] جهد مى‌كند تا بدان قضاى مكروه رضا دهد.

و خواجه حكيم- رحمه اللّه- مر آن حديث‌[١٨] را كه رسول- ٧-[١٩] به وقت وفات پسر خود ابراهيم فرموده است- جلوه مى‌دهد كه‌[٢٠] «القلب يحزن، و العين تدمع، و لا تقول ما يسخط الرّب». مى‌فرمايد كه‌[٢١] «القلب يحزن طبعا، و يرضى عقلا». رسول- عليه‌

[١] -+ است.

[٢] -+ بيان.

[٣] - گفت.

[٤] -+ بيان.

[٥] - هم‌چنين چون صبر نتواند كردن در قضاهاى مكروه.

[٦] -« در قضاى مكروه» ندارد.

[٧] - به جاى« از عهد برگشت»، كه چون از عهد برگشتن.

[٨] - ايمانش.

[٩] - برتر.

[١٠] -+ مر.

[١١] - بود.

[١٢] -+ مر.

[١٣] - چه داروى مخالف طبع بود.

[١٤] -« دل» ندارد.

[١٥] - بهترى+ مى‌دارد.

[١٦] - طبعش كار خويش مى‌كند.

[١٧] - ليكن وى به دل.

[١٨] - سخن.

[١٩] - صلى اللّه عليه و سلّم.

[٢٠] - به جاى« فرموده است ... كه»، گفت.

[٢١] - به جاى« فرموده است ... كه»، گفت.