گيرد، خطر بود كه دل خاصّ با[١] حال آرام گيرد و آن آفت خاصّ بود چه خاصّ آن بود كه وى با گرداننده حال آرام گيرد. [a ١١٢] و ياد كرده شده بود كه هرچه احوال پسنديده است از[٢] منزلگاه است و منزلگاه مر آسودن را بود نه مر باشيدن را. چه طاعت و احوال پسنديده اسباب دينى‌اند و هم‌چنان‌كه بر اسباب دنيايى اعتماد كردن روا نبود هم‌چنين بر اسباب دينى اعتماد كردن‌[٣] روا نبود. و[٤] خواجه حكيم- رحمة اللّه عليه- چنين گفته‌اند[٥] كه در اسباب دينى و دنيايى حكم ظاهر ديگر است و حكم باطن ديگر. ظاهر هر آينه به كار بستن‌[٦] است و باطن از وى جدا داشتن.[٧] مثالش چنان بود كه روى به كعبه آوردن وقتى كه بدانى كعبه‌[٨] كدام سوى است. سبب روايى نماز آن است كه‌[٩] اگر روى به كعبه نيارى‌[١٠] نماز روا نبود به اتفاق و آن حكم ظاهر است تا اگر وقتى روى به كعبه آورى و يك سجده مر كعبه را كنى كافر شدى‌[١١] به اتّفاق. و معنى اين سخن كه گفته‌اند: ايمان رهاننده نيست و كفر راننده نيست، هم‌چنين‌[١٢] معنى دارد كه ياد كرده شد يعنى مولى عزّ و جلّ مر بنده را با ايمان برهاند و به كفر از خود براند و هر دو سبب‌اند[١٣] و سبب را عملى نى يعنى حقّ تعالى‌[١٤] برهاند به ايمان.

و خواجه امام بشاغرى- رحمه اللّه- چنين گفته است كه اسباب [b ١١٢] باطل نيست و به ذات خويش عامل‌[١٥] و در اسباب‌[١٦] بى‌حكمت نيست و در اسباب دنيايى اگر كسى‌[١٧] گويد كه دو كارد برنده نيست و سوزن دوزنده نيست، اين سخن درست بود چه اگر مدّتى دراز دو كارد[١٨] را بر جامه نهى، نبرّد و بر همين قياس سوزن ندوزد وليكن خيّاط[١٩] به دو كارد ببرّد و به سوزن و رشته بدوزد.[٢٠]

[١] -+ آن.

[٢] - آن.

[٣] -+ نيز.

[٤] - چه.

[٥] - است.

[٦] - بستنى.

[٧] - جدا داشتنى است.

[٨] -+ از.

[٩] - تا.

[١٠] - نيارد.

[١١] - گردى.

[١٢] - همين.

[١٣] - است.

[١٤] - عزّ و جلّ.

[١٥] -+ نى.

[١٦] - و اسباب آفريدن.

[١٧] -+ چنين.

[١٨] - مدتى در آرد و كارد.

[١٩] - درزى.

[٢٠] - به رشته و سوز بدوزد+ و اللّه اعلم بالصّواب. در نسخه‌P بعد ازين« فصل فى معرفة الهمّة» است كه در نسخه‌T كلا ندارد. ر. ك: ضميمه‌II .