[b ٥٩] و چون كسى بينى كه هم با نيكان و هم با بدان نرمى كند[١] و سازگار زيد و هم با بدان در معاملت دنيايى چرب‌زبانى‌[٢] كند و آسان‌كارى و هم در امر معروف و نهى منكر با ايشان در سازد، پديد آيد[٣] كه از وى آن مدارا نيست چه مداهنت و شگرفى‌[٤] است. و مداهنت و شگرفى هردو از نفس خيزد. مردم چنان بايد كه طبع خويش را بشناسد[٥] كه اگر طبعش‌[٦] درشت بود،[٧] هم جهد سوى مدارا كند و اگر طبعش بر نرم‌سانى بود، جهد به سوى صلابت كند تا بود كه حدّ نگاه تواند داشتن. و در جمله جهد بايد كردن‌[٨] كه در امر معروف به چربى كوشد[٩] چه مولى عزّ و جلّ مر موسى و هارون را- صلوات اللّه عليهما- چون بر فرعون فرستاد، چنين فرمود كه فرعون را سخن نرم گوييد تا مگر[١٠] بپذيرد، چنانكه مى‌فرمايد:[١١] «فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَيِّناً لَعَلَّهُ يَتَذَكَّرُ أَوْ يَخْشى‌» [طه/ ٤٤]. چون بنده مقرّ باشد كه من به از موسى و هارون‌[١٢] نيم و اين‌كس كه او را پند مى‌دهم بدتر از فرعون نيست، به چربى و نرمى كوشيدن اولى است.[١٣]

چه خواجه حكيم- رحمة اللّه عليه- چنين فرموده‌[١٤] است كه در كژ رفتن با چربى عتاب است و در راست [a ٦٠] رفتن با درشتى عذاب است.

و هم خواجه حكيم- رحمة اللّه عليه- گفته است كه در امر معروف انصاف ببايد دادن‌[١٥] با برادر مسلمان. به يك معصيت كه از وى ديدى‌[١٦] درشتى مكن‌[١٧] كه سى سال است كه معصيت و جفاى خويشتن مى‌كنى‌[١٨]. و اگر از راه چرب‌زبانى‌[١٩] در امر معروف به مداهنت و ريا اندر افتد به از آن‌كه‌[٢٠] از راه صلابت به شگرفى و جفاكارى افتد، چه خواجه حكيم- رحمة اللّه-[٢١] گفته است كه مروّت با ريا به از اخلاص با جفا. و اصل اين سخن‌[٢٢] خبر رسول است- صلّى اللّه عليه و سلّم-:[٢٣] «لان يخطئ الإمام فى العفو خير من أن‌

[١]- نرم‌سان زيد.

[٢]- چرب‌سانى.

[٣]- آمد.

[٤]-« و شگرفى» ندارد.

[٥]-T : بشناسند.

[٦]- طبع او.

[٧]- همه.

[٨]- كرد.

[٩]- كوشى.

[١٠]-+ پند گيرد.

[١١]- چنان‌چه فرموده قوله تعالى.

[١٢]-+ عليهم السّلام.

[١٣]- به چرب نرمى‌[ كذا] بايد كوشيدن.

[١٤]- گفته.

[١٥]- ببايد داد.

[١٦]-+ پيش از آن.

[١٧]- نكنى.

[١٨]- چه كه سى سال معصيت خود مى‌بينى و مى‌كنى.

[١٩]- چرب‌سانى.

[٢٠]- به جاى« به از آن‌كه» آسان‌تر از آن بود.

[٢١]-+ تعالى چنين.

[٢٢]- سخنان.

[٢٣]-+ كه فرمود.