پرهيزى كه او را از آنچه حقّ سبحانه و تعالى‌[١] حرام كرده است بازدارد و حلمى كه چون با نادان كار افتدش بازگرداند با او جهل جاهل را، و خلق نيكو كه با خلق مدارا تواند كردن. معنى اين سخن كه رسول- صلّى اللّه عليه و سلم- فرمود[٢] كه هركه را[٣] اين سه چيزى نبود مزه ايمان نيابد آن است‌[٤] كه يقين او[٥] قوّت نگيرد و تا يقين قوّت نگيرد[٦]، لذّت نعمت ايمان نيابد و هرچند نفس چيره‌تر گردد، يقين ضعيف‌تر شود و چون مرد فاسقى كند و خشم راند و به مراد خويش زيد، نفس او چيره گردد، مزه ايمان نيابد.[٧]

و دليل بر صلابت پسنديده آن است‌[٨] كه حقّ سبحانه و تعالى مر آن [a ٥٩] كسان را كه در[٩] دين قوىّ باشند بستود. قوله تعالى:[١٠] «أَذِلَّةٍ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ أَعِزَّةٍ عَلَى الْكافِرِينَ يُجاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ وَ لا يَخافُونَ لَوْمَةَ لائِمٍ» [المائدة/ ٥٤]. حقّ سبحانه و تعالى خبر داد كه بندگان پسنديده‌[١١] با مؤمنان نرم گردن باشند[١٢] و با كافران درشت‌[١٣] و از بهر ما با كافران جنگ كنند و از ملامت ملامت‌كنندگان نترسند. چون كسى بينى كه او درشت زيد هم با نيكان و هم با بدان و هم در امر معروف و نهى منكر درشتى كند و هم در معاملت دنيا[١٤] پديد آيد كه اين كس شگرف است و درشت و سخت.[١٥] و چون كسى بينى كه سخت‌دل و درشت بود،[١٦] مردمان از صحبت او كرانه كنند، چنان‌كه حقّ سبحانه و تعالى خبر داد[١٧] قوله عزّ و جلّ: «فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَ لَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ» [آل عمران/ ١٥٩]. مى‌فرمايد مر رسول را- صلّى اللّه عليه و سلّم-: نرمى تو با مؤمنان از رحمت ماست‌[١٨] بر تو و اگر بر تو رحمت نثار نكردمى تو درشت و سخت‌دل بودى و خلق از تو كرانه كردى. پس پديد آمد كه درشتى و سخت‌دلى نشانه دورى بنده است از رحمت مولى عزّ و جلّ.

[١] -« و تعالى» ندارد.

[٢] -« گفت».

[٣] - در هركه.

[٤] -+ و اللّه اعلم.

[٥] - بنده.

[٦] -+ بنده.

[٧] -+ بدو صلابت پسنديده است.

[٨] -« صلابت پسنديده آن است» ندارد+ آن.

[٩] -+ كار.

[١٠] - كما قال اللّه سبحانه و تعالى.

[١١] -+ ما.

[١٢] - بوند.

[١٣] -+ بوند، يعنى.

[١٤] - دنيايى.

[١٥] -+ دل.

[١٦] - چون كسى درشت‌سخن بود.

[١٧] - مى‌فرمايد.

[١٨] - يعنى رسول را صلّى اللّه عليه و سلّم گفت كه نرم‌سانى تو با مردمان از رحمت ماست.