بهشت رسد يا به راه دوزخ رود [و][١] به بهشت رسد. اين از گزاف آرزو كردن بود و اين ابلهى بود و[٢] رسول- صلّى اللّه عليه و سلّم- مرين‌[٣] كس را ابله خوانده است، چنان‌كه مى‌فرمايد: «الكيّس من دان نفسه، و عمل لما بعد الموت. و العاجز من أتبع نفسه هواها، و تمنّى على اللّه المغفرة». پارسى اين بود كه رسول- صلّى اللّه عليه‌[٤] و سلّم- فرمود:[٥] زيرك آن‌كس است كه هركارى كه بخواهد كردن‌[٦] بانديشد كه مراست و يا بر من است. و كار مر آن جهان را كند. و ابله آن‌كس است كه در پى‌[٧] هواى تن مى‌رود و از مولى تعالى آمرزش‌[٨] مى‌خواهد.

و ديگر علامت تمنى آن بود كه در دل خويش همه رجا بيند و هيچ خوف نى. پديد آيد كه آن رجا [b ٥٠] نيست چه آرزوست و ايمنى، چه آن‌كس را كه رجا قوىّ بود، خوف وى‌[٩] نيز قوىّ بود، چنان‌كه ياد كرده است.[١٠] و چون نفس قوىّ بود و[١١] دل به ظاهر خوف گردد و عقل ضعيف گردد از خوف در[١٢] نوميدى افتد و علامت نوميدى آن بود كه خواجه ابو بكر ورّاق- رحمه اللّه-[١٣] گفته است كه چون بنده نوميد گردد علامت‌[١٤] آن بود كه‌[١٥] فريضه‌ها[١٦] نتواند گزاردن و از معصيتها توبه نتواند كردن هم‌چنان‌كه كسى ايمن گردد كه ايمنى و نوميدى هردو چون‌[١٧] يك چيزاند و هردو از نفس خيزد[١٨] و چون طبع آدمى بر ترسيدن بود از ديدار خوف به نوميدى افتد و[١٩] چون طبعش بر امّيد بيش‌[٢٠] بود از ديدار رجا به ايمنى افتد و چون عقل قوّت دارد به ميانه جاى باشد نه ايمن شود و نه نوميد شود[٢١] كه نهاد نفس است‌[٢٢] كه چون به يك كرانه ميل كند هم از آن سو رود، چنان‌كه اگر به احتياط كوشى، سوى‌[٢٣] وسوسه اندر افكند و اگر به آسان‌كارى‌[٢٤] كوشى، به خوارى افكند[٢٥] خويشتن‌[٢٦] را.

[١] - اضافه ازP .

[٢] -« و» ندارد.

[٣] - مر چنين.

[٤] - ٧.

[٥] - مى‌گويد.

[٦] - كرد.

[٧] - بدم.

[٨] -+ آرزو.

[٩] -« وى» ندارد.

[١٠] - شد.

[١١] -« و» ندارد.

[١٢] - به.

[١٣] -+ تعالى.

[١٤] - علامتش.

[١٥] -+ بيش.

[١٦] - فرضيه‌هاى مولى تعالى را.

[١٧] -« چون» ندارد.

[١٨] - خيزند.

[١٩] -« و» ندارد.

[٢٠] -+ تر.

[٢١] - گردد.

[٢٢] -+ آن.

[٢٣] -T : شوى.

[٢٤] - آسان‌كار.

[٢٥] - به خواركارى اندر افكند.

[٢٦] - خويش.