پس ببايد[٢] دانست كه آلت شناخت چيزها[٣] عقل است و اصل عقل- و اللّه اعلم- روح است و عقل اثر وى و[٤] ضدّ روح نفس است و هوا اثر وى. و اهل معرفت چنين گفته‌اند كه روح باد خنك است نورانى از جنس بهشت و نفس باد گرم است ظلمانى از جنس دوزخ.

و مولى عزّ و جلّ‌[٥] مر نفس و روح را در تن فرزند[٦] آدم‌[٧] جمع كرد و فرزند آدم را فرمود تا نفس را بازدارد از گرايستن به دنيا و شهوت [a ٥] و معاصى. چنان‌كه فرمود:[٨] «وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى‌ فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى‌» [النازعات/ ٤٠- ٤١].

پارسى اين‌[٩] بود كه هركه بترسد از ايستادن به قيامت به حضرت مولى تعالى و بازدارد نفس را از گرايستن‌[١٠] به هوا، بهشت جاى ويست. چون بنده گرويد كه نفس بد فرماى است، واجب شد بر وى كه نفس را بازدارد از معاصى و شهوات و اين مجاهدت بود از بنده. و مولى تعالى وعده كرده است هدايت مر آن كس را [كه‌][١١] مجاهدت كند. قوله تعالى: «وَ الَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا» [العنكبوت/ ٦٩].

و خواجه امام ابو اسحاق بشاغرى‌[١٢] چنين گفته است كه مجاهدت سبب است‌

[١] - فصل در آلت معرفت.

[٢] - بايد.

[٣] - چيزهاى.

[٤] -« و» ندارد.

[٥] - مولى تعالى.

[٦] -« فرزند» ندارد.

[٧] - آدمى.

[٨] -+ در قرآن قوله تعالى.

[٩] - آن.

[١٠] - گريستن.

[١١] -[] ازP افزوده شد.

[١٢] - بشاعرى رحمة اللّه تعالى.