و خواجه حكيم- رحمة اللّه عليه-[٢] چنين گفته است كه ايمنى جفت معصيت است و ترس جفت طاعت و هرچند بنده معصيت بيشتر كند ايمن‌تر شود و هرچند طاعت بيشتر كند ترسكار[٣] تر شود. و دليل هر دو از قرآن گفته است‌[٤]؛ قوله تعالى: «أَ فَأَمِنُوا مَكْرَ اللَّهِ فَلا يَأْمَنُ مَكْرَ اللَّهِ إِلَّا الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ» [الاعراف/ ٩٩]. پارسى اين بود كه گفت: ايمن شدند از مكر ما يعنى از عذاب ما، ايمن نشوند[٥] مگر زيان‌كاران. پس پديد آمد كه چون بنده زيان‌كار شد، ايمن شد. و جاى ديگر خبر داد قوله تعالى: «وَ الَّذِينَ يُؤْتُونَ ما آتَوْا وَ قُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى‌ رَبِّهِمْ راجِعُونَ» [المؤمنون/ ٦٠].

و آورده‌اند كه عايشه- رضى اللّه‌[٦] عنها- پرسيد از رسول- ٧-[٧] كه اينها كه خبر داد مولى تعالى كه مى‌آرند آنچه مى‌آرند و دلهاى ايشان [b ٤٥] مى‌ترسد، آنها باشند كه خمر مى‌خورند و زنا مى‌كنند؟ گفت: نى يا دختر صدّيق! چه آن كسها باشند كه نماز مى‌كنند[٨] و روزه مى‌دارند و مى‌ترسند. پس پديد آمد كه چون بنده مطيع شود ترسكار[٩] شود.

و من به املا نوشته‌ام از پدر خود[١٠]- رحمة اللّه‌[١١]- از مالك بن دينار- رحمة اللّه‌[١٢]- كه وى چنين گفت كه اگر كسى بداند[١٣] كه علامت خوف و رجا چه بود، به كار استوار دست در زده است.[١٤] پرسيدند كه علامت خوف و رجا چه بود؟ گفت: علامت خوف آن بود كه هرچه‌[١٥] مولى تعالى حرام‌[١٦] كرده است، دست باز تواند داشتن‌[١٧] و علامت رجا آن بود[١٨] كه هرچه مولى تعالى بفرموده‌[١٩] است بتواند آوردن.

و نيز گفته‌اند كه رجا به طلب افكند و خوف به هرب.[٢٠]

و نيز گفته‌اند: «ليس الخائف الّذى يمسح عينيه، ولكن الخائف الّذى يترك ما نهى اللّه‌

[١] - يستعملون.

[٢] - تعالى.

[٣] - ترسان.

[٤] - در قرآن است.

[٥] -+ از.

[٦] -+ تعالى.

[٧] - صلى اللّه عليه و سلّم.

[٨] - گزارند.

[٩] - مطيع‌تر شود ترسان‌تر.

[١٠] - خويش.

[١١] -+ تعالى.

[١٢] -+ تعالى.

[١٣] - اگر مرد بداندى.

[١٤] - استى.

[١٥] - كه.

[١٦] - نهى.

[١٧] - داشت.

[١٨] -« بود» ندارد.

[١٩] - فرموده.

[٢٠] -+ يعنى به گريختن.